Балаҕан ыйын 28 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Мунньаҕын (Ил Түмэн) дьокутааттара Павел Петров уонна Андрей Николаев СӨ Конституциятыгар 69 ыстатыйа 3-с чааһын уларытыыга саҥа сокуон барылын киллэрбиттэрэ. Бу саҥа сокуон барыла биһиги кэммитигэр бары өттүнэн саамай сөптөөх быһаарыныы буолар.
Өрөспүүбүлүкэбит сүрүн сокуона, Конституция, Арассыыйа саамай улахан уонна ханна да суох ураты килиимэттээх эрэгийиэнин салайар Ил Дарханын икки эрэ болдьоҕунан хааччахтаабыта өрөспүүбүлүкэ ситимнээхтик сайдарыгар моһуоктары үөскэтэр. Саха Сиригэр туох-баар бары саҕалааһыннарбыт, үлэлэрбит былыр былыргыттан айылҕабыт күүһүгэр бас бэринэллэр. Аҥаардас уһун, тыйыс кыһыммыт бары үлэни бытаардар, сороҕор тохтотор даҕаны. Онон биһиэхэ, сахаларга, өр кэмҥэ былааннаммыт үлэни олоххо киллэрэргэ элбэх кэм-кэрдиис ирдэнэр. Холобурдаан ыллахха, үйэлэр тухары, хас да көлүөнэ баҕарбыт баҕа санаабыт – Өлүөнэ эбэ муостатын тутуу – өрүспүт устар кэмигэр, сайын, эрэ сүрүн үлэтэ ыытыллар. Онтон 6-7 ый устата өрүспүт халыҥ мууһунан бүрүллэр, үлэ тэтимэ бытаарар. Бу биһигиттэн тутулуга суох айылҕабыт тулхадыйбат сокуона буолар.
Өлүөнэ өрүс муостатын тутуу былаһааккатыгар олус дириҥ ис хоһоонноох сурук баар: «Стройка на годы, мост на века», – диэн. Бу чахчы өр сылларга сахалар бука бары түмсүүбүтүнэн, тулуурбутунан, үлэбитинэн, эрэлбитинэн ыытыллар тутуубут үйэлэргэ биһиги өрөспүүбүлүкэбит историятыгар киириэҕэ. Саха Сиригэр Сэбиэскэй Сойуус кэмигэр, аныгы Арассыыйа историятыгар төһөлөөх элбэх салайааччы үлэлээн ааспыта буолуой? Ол тухары бу ыра санаабыт турбут сириттэн халбаннаабакка, салгыҥҥа ыйанан хаалбыт үһүйээн эрэ курдук иһиллэрэ. Билигин, биһиги кэммитигэр, бу ыра санаабыт олоххо киирэн эрэр. Биһиги историяҕа киирэр тутуу саҕаламмытын, күүстээх үлэ бара турарын илэ харахпытынан көрөбүт. Өлүөнэ эбэ муостата хайаан даҕаны ситэриллэн, тутуута түмүктэнэн Саха Сирин икки биэрэгин холбуохтаах!
Маны таһынан өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн оскуолалар, балыыһалар, успуорт эбийиэктэрэ, култуура дьиэлэрэ, оҕо уһуйааннара, муосталар, суоллар, социальнай эбийиэктэр, элбэх кыбартыыралаах дьиэлэр, онтон да атын сүдү бырайыактар тутуллан, саҥардыллан үлэҕэ киирэ тураллар. Энэргиэтикэ эбийиэктэрэ, гаас ситимэ, уунан хааччыйар эбийиэктэр, тыа сирин сайыннарыыга туһуламмыт бырагыраамалар, эдэр ыччаты, элбэх оҕолоох дьиэ кэргэни өйүүр бырайыактар, онтон да атын киэн хабааннаах үлэлэр өр сылларга былааннанан олоххо киирэллэр.
Хас биирдии үлэ бэйэтин болдьоҕун, мындыр толкуйу, былааннаммыт хардыыны ирдиир. Бу үлэлэр тохтообокко, ситимнээхтик барыахтаахтар. Саҥа салайааччы кэллэҕинэ, бары үлэни саҥаттаан үөрэтэр, элбэх бириэмэни, күүһү-кыаҕы ыытар. Онтон үлэлээбит, барытын билэр салайааччы үүннээн-тэһииннээн тэрийэ сылдьар үлэтин тиһэҕэр тиэрдиигэ бары сыратын уурар. Сахабыт Сирэ киэҥ-куоҥ, очуос таас хайалардаах, хотугу муустаах муоралаах, таба үөрэ сүүрэр туундаралаах, сыспай сиэллээх сырсар, хороҕор муостаах хойдор киэҥ нэлэмэн алаастардаах. Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр сахалар эрэ буолбакка, араас култууралаах элбэх норуоттар олороллор.
Саха Сирин олохтоохторо айаммытын биэрэстэнэн буолбакка, чааһынан суоттаан кээмэйдэнэбит, ол курдук, улахан сири бас билэн олоробут. Бу улахан сири, араас култууралаах норуоттар олорор ураты өрөспүүбүлүкэни салайыыга, сайыннарыыга, дьиҥнээхтик олоххо киирэр ситимнээх үлэни ыытыыга икки болдьох диэн олус кыра кэм. Икки болдьоххо, бу диэн баарынан эттэххэ, стратегическай үлэ ситэриллибэт. Аны туран билиҥҥи олохпут уустуктарын маныаха эбэбит, 2019 сыллаахха коронавирус дьайыыта үлэни-хамнаһы, бары хамсаныылары тохтоппута, элбэх былааннаммыт үлэлэри кэннин диэки сыҕарыппыта.
Ол кэннэ 2022 сыллаахха анал байыаннай дьайыы саҕаламмыта, сааҥсыйалар бөҕө кутуллан, үп-харчы хамсыыр кэмэ уустуктары көрсүбүтэ. Ол кэмҥэ бырайыага, докумуона барыта ситэриллибит Бүлүү өрүспүт муостатын тутуу кэннин диэки сыҕарыйан биэрбитэ. Бу барыта айаннаан иһэр көлөҕө айа тардар кэриэтэ буолар. Хас биирдии тас дьайыы үлэ тэтимин бытаардар. Онон бу уустук кэмҥэ биһиэхэ ситимнээх, быстыбат, халбаҥнаабат, бигэ туруктаах салайыы олус ирдэнэр. Билиҥҥи кэм оннугу ирдиир. Биир кэлимник сайдарга былааннамыт үлэ быстыбакка барыахтаах. Туох баар бары ыарахаттар хаһан эмит бүтэллэр. Ол кэмҥэ биһиги өрөспүүбүлүкэбит өссө күүскэ сайдан, бигэтик атаҕар туруохтаах.
Биири холобурдаатахха маннык, биһиги бары өйдүүбүт хайдах 2001 сыллаахха Бастакы Бэрэсидьиэн Михаил Ефимович Николаев сокуон ирдэбилинэн кандидатуратын туоратан, өрөспүүбүлүкэни сайыннарар кыахтаах, өссө да эдэр, күүстээх лидер, уһулуччу киһи үлэлиир кыаҕа суох хаалбыта. Ол сыыһа хамсаныы иккистээн хатыламмата наада. Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн салайыы систиэмэтигэр биир ситим үлэлиэхтээх. Манна холобурдаатахха, муниципальнай тэриллиилэр баһылыктара үлэлиир болдьохторо сокуонунан да, устаабынан да хааччахтамматтар. Онон өрөспүүбүлүкэбит салайааччытыгар эмиэ маннык ньыма үлэлиэхтээх. Саха Өрөспүүбүлүкэтин сайдыытыгар элбэх үлэни ыыппыт уонна саҕалаабыт салайааччы болдьоҕо икки эрэ болдьоҕунан түмүктэниэ суохтаах.
Түмүктээн эттэххэ, мин Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонугар уларытыыны киллэрэр көҕүлээһини өйүүбүн. Өрөспүүбүлүкэ сайдыыта бигэ туруктаахтык, утумнаахтык барыахтаах, көдьүүстээх быһаарыныылар олохтоохтор интэриэстэрин туһугар ылыллан, олоххо киирэн иһиэхтээхтэр. Күүстээх салайааччыны талыыны сокуон хааччахтыа суохтаах, быыбардааччылар эрэ быһаарыахтаахтар!
«Үөһээ Бүлүү улууһа» муниципальнай оройуон баһылыга В. В. Николаев