(Бүгүн — олоҕун бүтүннүү үҥкүүгэ анаабыт Елена Васильева 40 хонуга)
Хотуттан аҥылыйар тымныы тыал чараас, инчэҕэй таҥастаах киһини курдаттыы үрэрэ. Хас да хонукка аҕыраабакка түспүт самыыр күүһүрэн, бөдөҥ таммахтарынан табыгыратара. Хараҥаран эрэрэ. Ойуур быыһынан сүтэн хаала-хаала көстөр көтөҕөлөөх суол устун атах сыгынньах, кыра уҥуохтаах, дьарамай кыыс сүүрэн бэдьэйэн иһэрэ. Намчы илиилэрэ-атахтара кып-кыһыл гына тоҥмуттара. Ити кыракый Еля алаастарынан, куруҥнарынан үҥкүүһүт буолар баҕа санаатын толороору айыыларыттан көрдөһөн иһэрэ.
Еля төһө даҕаны ыал кыра оҕотун ахсааныгар кииристэр, букатын аччыгый сааһыттан ыарахан үлэ ымпыгар-чымпыгар убаммыта. Хомустаах бөһүөлэгин туруу үлэһит Мария Яковлевна уонна Семен Николаевич Васильевтар дьиэ кэргэттэрэ эмдэй-сэмдэй сэттэ оҕолоохторо.
Уон алта сааһын чороччу туолуутугар ферма үлэтигэр барбатаҕа. Нарын-намчы балтыларын бары даҕаны аһына көрөллөрө, убайдара Николай, Андрей, Иван сопхуос ыарахан үлэтигэр убанан, эдьиийдэрэ Наталья уонна Августина зоотехнигынан, ыанньыксытынан бэйэлэрэ Балаҕаннааҕынан, Тамалакаанынан үлэлии айаннаабыттара оттон саамай кыра кыыс Айталина ийэлээх-аҕатын көрүүтүгэр хаалбыта.
“Балтыбыт үөрэх суолун тутуһан куораттаатаҕа дии. Үҥкүү диэн биһиги аймахха үйэҕэ биирдэ кэлэн ааспыт сэдэх талаан. Өссө кыратыгар, үҥкүүһүт буолар баҕатыттан, убайдарын көрдөһөн, киэһэ утуйарыгар, атахтарын кэлгийтэрэн утуйара, били үҥкүүһүт атаҕа көнө буолуохтаах диэн санааттан буолаахтыа. Итинник эрдэттэн кытаанах сыалы-соругу туруорунан сылдьыбыт эбит. Дэлэҕэ, аҕабыт Сэмэн Ньукулаайабыс курдук кытаанах оҕонньор кыыһын көрдөр эрэр ис-иһиттэн сылаанньыйан, сымнаан барыа дуо? Аабыста биһикки биирдэ эмэ биэчэргэ кыратык оҥостон бараары гыннахпытына бобор буолара онтон Еля үрдүкү сыана киһитэ диэн кырааскаланарын, оҥосторун буойбат буолара. Көр ол курдук кыыһын дириҥник убаастыыра. Бары даҕаны балтыбытын ытыктыыр, кини эппитин быһа гыммат дьон буоллахпыт”, — диэн билигин улахан эдьиийэ, Нам нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, СӨ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, сааһын тухары сопхуос төһүү зоотехнигынан үлэлээбит Наталья Семеновна Васильева истиҥник ахтар.
Дьэ, итинник чороччу улаатан эрэр кыыс 80-90-с дьаалхааннаах сылларга маҥнай Дьокуускайга өрөспүүбүлүкэтээҕи култуурунай-сырдатар училищеҕа үөрэнэн “Уус-уран үҥкүү кэлэктиибин салайааччы” идэтин онтон салгыы Максим Аммосов аатынан оччотооҕу СГ-гар саха филологиятын уонна култууратын отделениетыгар ситиһиилээхтик үөрэнэн “Культоролог” үрдүкү үөрэҕи түмүктээбитэ. Үөрэҕин кэнниттэн кылгас кэмҥэ төрөөбүт нэһилиэгэр төннөн кэлэн үлэлии сылдьыбыта. Кылгас диэн эттэххэ эрэ итинник, ити бириэмэ иһигэр көбүс-көнө уҥуохтаах, үрдүк култууралаах, идэтин дьиҥ-чахчы баһылаабыт кыыс элбэх үөрэнээччи кутун тутуон туппута, итинтэн саҕыллан Намтан билигин балай эмэ элбэх үҥкүүһүт үүнэн-сайдан таҕыста. Ол үлэлии сылдьан Бүлүүтээҕи педагогическай училишеҕа хореография кылааһа арылларын истэн онно тутатына үлэлии барар. Дьэ манна саҕаламмыта Саха норуотун дьиҥнээх үҥкүүтэ, култуурата. Училище иһинэн “Айылгы” диэн кэлин өрөспүүбүлүкэҕэ, Арассыыйаҕа тиийэ киэҥник биллибит, норуодунай үҥкүү ансаабыла буола үүммүт кэлэктиип тэриллибитэ. Елена Семеновна манна барытыгар, таҥастарыттан-саптарыттан саҕалаан үҥкүү тутулугар ону ааһан үөрэнээччилэрэ майгылара-сигилэлэрэ сайдан, кытаатан тахсыытыгар тиийэ баһылыыр-көһүлүүр оруолу ылбыта. Талбыт курдук, тупсаҕай көрүҥнээх, уһун-дьыраҕар кыргыттар, кэтит сарыннаах уолаттар үрдүкү сыанаҕа биирдэ баар буола түспүттэрэ, көрүөхтэн кэрэ хамсаныылары үҥкүүлээн үгүс дьон-сэргэ кутун-сүрүн тутуон-туппуттара.
Елена Семеновна үҥкүүттэн ордубут бириэмэтигэр мэлдьи методикаҕа үлэлиирэ, тас дойдулар литэрэтиирэлэриттэн саҕалаан бэйэбит Сахабыт сиригэр тахсыбыт кинигэлэри, сурунааллары мунньан мэлдьи саҥаттан-саҥаны көрдүүрэ, бэйэтин сахалыы толкуйунан, хас сарсыарда аайы хамсаныыларын бэйэтэ үөрэтэн көрөн үөрэнээччилэригэр өйдөнүмтүө гынан тиэрдэрэ. Үҥкүү диэн ити көрдөххө эрэ судургу курдук, ол эрэн хас биирдии киһи хамсаныытын бүтүннүү ойуулаан тэтэрээт илииһигэр сурунуох, бэлиэтэниэх диэтэххэ бэтэрэнэн дьыала буолбатах. Елена Семеновна ол ону барытын ис-иһиттэн билэрэ, биир да күнү көтүппэккэ иитиллээччилэрин утумнаахтык дьарыктыыра, хас биирдиилэрин дьылҕаларын туоһулара, кинилэр кыһалҕаларын кыһалҕа оҥостон үгүстүк сүүрэрэ-көтөрө. Билигин өрөспүүбүлүкэ ханнык баҕарар муннугар олорор, Бүлүү педагогическай училищетыгар, кэлин кэллиэһигэр үөрэммит үҥкүүһүт идэлээх дьон баар эбит да буоллахтарына өйдөөҥ, кинилэр бары Елена Семеновна Васильева үөрэнээччилэрэ буолаллар. Учууталларын хас биирдии буочара, үҥкүүгэ көрүүтэ – хас биирдиилэригэр, тугунан даҕаны суураллыбат сүрүн укулаат.
Талааннаах үҥкүүһүт, дьылҕата эбитэ дуу тус олоҕор чороҥ соҕотох этэ. Дьоһуннаах ыал истиҥ ийэтэ, тапталлаах кэргэн буолуу дьолун хомойуох иһин билбэтэҕэ. Ол ону тоҕотун туһунан тоокколоһон ыйыппыт да киһи суох этэ. Кини дьоло – төрөппүттэригэр, балтыларыгар, бырааттарыгар, бииргэ төрөөбүттэригэр үөрэтэр иитиллээччилэригэр, таптыыр идэтигэр этэ. Саха буолан сандаары, саха норуота, саха үҥкүүтэ диэн өйдөбүл кини хааныгар баара, ол туһугар туох да үгүһү саҥарбатар даҕаны, күн ахсын үлэтинэн-хамнаһынан туруулаһара. Бүлүүгэ сылдьан төһө да норуодунай үҥкүү ансаабылы тэрийдэр туох даҕаны улахан аакка-суолга тиксибэтэҕэ ол да курдук саҥата-иҥэтэ суох, биир үтүө күн хомунан, 2014 сыллаахха ыраах Мииринэй куоратыгар аттаммыта.
Бүлүү саҕаттан сүрэҕин чопчута гынан маанылаан көрбүт-истибит, тапталлаах балтытыгар Аанчыкка тиийэн дууһатын уоскулаҥын буларга дылы гыммыта. Ити сыл балаҕан ыйыттан саҕалаан “Алмаз” култуура дыбарыаһыгар, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ А.А. Филиппов бэйэтин кэнниттэн хаалларбыт үҥкүүтүн ансаабылыгар уус-уран салайааччы быһыытынан эмиэ айымньылаах үлэ суолугар туруммута итиэннэ өрүү буоларыныы үтүмэн үгүс, сонун үҥкүүлэри туруорбутунан барбыта. Онно эрэ тиийэн, улуу нуучча омуга бэлиэтии көрөн, талааннах үҥкүү салайааччытыгар Саха АССР тэриллибитэ 100 сылынан үбүлүөйүнэй мэтээлин, СӨ култууратын уонна духуобунай сайдыытын министиэристибэтиттэн махтал суругу бэрдэрбиттэрэ. Ону таһынан 2022 сыллаах СӨ үөрэҕин систиэмэтин туйгуна үрдүк ааты иҥэрбиттэрэ.
Мииринэйгэ “Кустук” саха норуодунай ансаамбыл балетмейстерынан, уус-уран салайааччытын быһыытынан үлэлээбит кэмнэрин элбэх ахсааннаах нуучча омуга умнубат, күн-бүгүнүгэр диэри кини туһунан истиҥ-иһирэх тылларынан ахталлар. Елена Семеновна үлэлээбит сылларыгар урут умнууга хаалбыт “Ньургуһуннар”, “Мин Сахам сирэ”, “Кыталыктар кырдаллара”, “Өрөгөй” курдук репертуардар хат туруоруллубуттара. Итилэри сэргэ кини Айхал бөһүөлэгин “Северное сияние” култуура дьиэтин иһинэн үлэлиир “Айталы” фольклор бөлөҕүн кытары холбуу “Салама тойуга”, “Түһүлгэ” үҥкүүлэри, “Үс Кут” үҥкүү композициятын, “Туос оһуор”, “Айылҕа уһуктуута” этюдтары, “Хоту дойду тыына” композицияны, “Эдэр саас” норуодунай-сценическэй үҥкүүнү, “Ойкумен уһугар”, “Эр Хоһуун” о.д.а. хореографическай композияциялары бэлэмнээбитэ.
Бииргэ үлэлээбит кэллиэгэлэрэ ахталларынан, Елена Семеновна бэйэтин үҥкүү эйгэтигэр олус грамотнай исписэлиис быһыытынан көрдөрбүт. Кими баҕарар кытары уопсай тылы буларын, наһаа эппиэтинэстээҕин, үрдүк тэрийэр дьоҕурдааҕын туһунан ордук чорботон бэлиэтииллэр. Итиэннэ үҥкүүтүн хас биирдии тутулугар сахалыы үгэһи тутуһарын ытыктыылларын биллэрэллэр. Кини салайбыт ансаамбыла, үҥкүүлээбитин былаһын тухары график быһыытынан, халандаарга туруоруллубут бары тэрээһиннэргэ эҥкилэ суох кыттара итиэннэ оройуоҥҥа, куорат иһинээҕи, өрөспүүбүлүкэтээҕи, норуоттар икки ардыларынааҕы куонкурустарга, бэстибээллэргэ биирдэ даҕаны бириистээх миэстэттэн түспэтэҕэ.
2018 сыл сэтинньитигэр, Елена Семеновна режиссер-туруорааччы уонна хореограф быһыытынан “Кустук” норуодунай сахалыы үҥкүү ансаабылын айар киэһэтигэр “Луч Благословения” диэн кэнсиэри туруорбута, онтон ити сыл кулун тутар ыйыгарТ.Б. Рыбникова салайар “Иэйии” норуодунай вокальнай ансаамбыл айар үбүлүөйдээх кэнсиэрин тэрийсибитэ. 2019 сыллаахха эмиэ Т.Б. Рыбникова салайааччылаах “Чуораанчык” вокальнай ансаамбыл “Детство – волшебная страна” айар кэнсиэрин режиссер уонна хореограф-туруорааччы быһыытынан кыттыбыта. 2022 сыллаахха Анна Семенова уонна Туяра Неустроева “Иэйии” сахалыы вокальнай норуодунай ансаабыл солистара “Иэйэр кутум — ырыа” айар кэнсиэртэригэр үлэлэспитэ. 2022 сыл ахсынньытыгар хапсаҕайга “Алроса” Гран-при өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһиитин арыллыытыгар “Эр Хоһуун буол!” театрализованнай дьүһүйүүгэ хореограф-туруорааччы уонна сценарий ааптарын быһыытынан көхтөөх кыттыыны ылбыта. 2023 сыл кулун тутар ыйыгар “Кустук” үҥкүү норуодунай ансаамбыла 40 сыллаах үбүлүөйүнэй айар “Танец длиною в жизнь” кэнсиэрин туруорууга режиссер көмөлөһөөччүтүн уонна хореограф-туруорааччы быһыытынан үгүс сыратын-сылбатын биэрбитэ. Ити сыл муус усстар ыйыгар “Иэйии” сахалыы ырыалар вокальнай норуодунай кэлэктиип 30 сыллаах айар үлэлэринэн “Дивный вечер” диэн үбүлүөйүнэй кэнсиэри тэрийсибитэ.
Айар үлэтин таһынан кини үҥкүүтүн чааһыгар күүстээх научнай-методическай үлэни салайбыта. Үҥкүү кэлэктииптэригэр анаан, көмөлөһөр сыаллаах “Методика постановки танца” уонна “Методика организации самодеятельного танцевального коллектива” диэн методическай босуобуйалары таһааттарбыта. 2019 сыллаахха “Лаборатория творчества” диэн бырайыагы саҕалаан үлэлэппитэ, ити бырайыак иитинэн “Кустук” сахалыы норуодунай ансаамбыл сылын аайы бэйэтин маастар-кылаастарын олус ситиһиилээхтик ыытар.
Бүлүүгэ “Айылгы”, Мииринэйгэ “Кустук” үҥкүү норуодунай ансаамбылларын уус-уран салайааччыларын, балетмейстер, тапталлаах балтыбыт, мэлдьи махталынан ахтыллар эдьиийбит Елена Семеновна Васильева олоҕуттан быһа тардан аҕыннахха итинник. Дьиҥ олоҕор кини олус уйаҥ, бэһиэлэй, көрдөөх кэпсээннэри сөбүлээн истэр киһинэн биллэрэ. Дойдутун дьоннорун, норуотун устуоруйатын, үгэстэрин бүүс бүтүннүү элбэҕи билэрэ, киһи ис-дьиҥин эмиэ өтө көрөр талааннаах уйулҕаһыт этэ. Кини мэлдьи сырдыкка, үтүөҕэ, кэрэҕэ эрэ сирдиирэ.
Билигин кини аатын үйэтитиигэ төрөөбүт-үөскээбит Намын нэһилиэгин дьонун-сэргэтэ маҥнай улууска онтон салгыы өрөспүүбүлүкэҕэ тиийэ үҥкүү ансаамбылларын икки ардыгар бэстибээллэри тэрийиэхтэрэ диэн эрэнэ саныыбыт. Олоҕун бүтүннүү үҥкүүгэ анаабыт Хомустаахха тыкпыт чаҕылхай сулус үгүс ыччаты өссө ыраахха диэри үҥкүү дьикти алыптаах эйгэтигэр сирдии, угуйа туруохтун.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ,
Елена Семеновна хаан-уруу быраата, РФ суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ