Салгыыта
Тахсан иһэн, истиэнэҕэ ыйанан турар уһун ньолбуһах сиэркилэҕэ көрүнэн баран, мэктиэтигэр соһуйбутум. Хараҕым күөх баламах, сирэйим малыччы иһэн хаалбыт этэ.
Милицияттан тахсан иһэн, бииргэ үөрэнэр Васильев Коля диэн уолбун көрсүбүтүм. Кини дьиэтигэр илдьибитэ. Ийэтэ көрөн олус аһыммыта, аймаммыта. Сирэйбин, ойоҕоспун туустаах уунан уртаалаабыта. Икки хонукка оскуолабар барбатаҕым. Үһүс киэһэбэр кииринньэҥ аҕалара Киирик ойуун, токур муруннаах, атаҕынан эрэ сирдэтэр мөлтөх харахтаах, алтахтаан хаамар, нүксүгүр оҕонньор кэлбитэ. Мин кинини көрө сылдьан дьалты сылдьыбытым. Онон киһим мин баарбын да билбэтэҕэ. Киниэхэ көрдөрөр, эмтэтэр дьон, хас да дьахтар, икки оҕонньор сылдьыбыттарын хоһугар киллэрэн кэпсэтэрэ. Икки дьахтар бытыылкаҕа эмп тутан барбыттара.
Эмээхсинин уола биһикки суол ааныгар баар мас ороҥҥо утуйаары сыппыппыт. Ол сыттахпытына оҕонньор иҥнэн охто сыһа-сыһа, токур тумустаах, хара тыҥырахтаах көтөр төбөтө маска иҥиннэриллибитин аҕалан, аан үрдүгэр ыйыы туран:
Ыраахпын чугаһатар,
Чугаспын ыраатыннарар,
Истибэппин иһитиннэрэр,
Көрбөппүн көрдөрөр,
Көкөтүм төбөтө,
Көрө-истэ, билэ тур!
— диэн ботугураабыта.
Сарсыарда эрдэ туран, били көтөрүн төбөтүн ылан баран:
— Бу хайа дойду соххор соҕотох оҕото хонуктаатыҥ? – диэн ыйыппыта.
Онтон эппиэттиэм иннинэ: «Бука, бырастыы гын», — диэн көрдөспүтэ.
— Дьэ, нохоо, эрэй бөҕөнү эрэйдэммит, сор бөҕөнү көрсүбүт сордоох эбиккин. Дьэ, ол гынан баран, инниҥ, ыраҥ сырдык, оҕо-уруу бөҕөнү төрөтүүһүккүн…
— Барахсан оннук эрэ буоллунууй. Уоруйахтаан дэлби кырбаабыттарын ити аһынан хонноро сытабын, — диэбитэ ийэлэрэ.
— Тоойуом, онтон эн санаарҕаама. Акаарылар бэйэлэрэ уорса-уорсалар, – диэн баран таһырдьа тахсыбыта.
Ити үөрэх дьылын сааһыгар били уоруйахтаабыт ыалым ийэлэрэ Өлөөнө интернакка биир дьүдьэх бэйэлээх Феня диэн детдом кыыһын илдьэ кэлбитэ уонна:
— Дьэ, тукаам, бүгүһүн эйигин буруйа суох эрэйдээҕи сордообут эбиппит. Ситимэхпит, Еля сирэҕэс, ол 300 солкуобай харчытын бу балтыгар илдьэн уурдарбыт. Онтунан кыһыны быһа таҥас атыылаһар мээритэ буолбут эбит. Бүтэһигэр бу Фенятын харчым тоҕэ эрдэ бүттэ диэн ытаппыт. Ону баран бэҕэһээ биһиэхэ эттэ. Онон бука диэн бырастыы гын, — диэн көрдөспүтэ. Онон билигин Кэнтиккэ олорор элбэх оҕо ийэтин, эбэтин Февронья Сячикованы көрдөрбүн эрэ үөрэ көрсөр киһим буолбута. Кини ол дьоҥҥо эдьиийиттэн куттанан эппэтэҕэ буоллар, мин кырдьыгым өссө да тахсыбакка сылдьыа этэ.
Оччотооҕу оройуон киининээҕи да интернат олоҕо, усулуобуйата бэрдэ суоҕа. Утуйар таҥаска тэллэх хаҕын биэрэллэригэр от симэрбит. Таҥнар таҥаһы бастакы сылларбытыгар букатын да биэрбэттэрэ. Бэл, аһыырбытыгар ньуоску суоҕа. Онон төгүрүк тулаайахтар хааһыбытын, мииммитин барытын бүрүнэн иһэр этибит.
Онно биир кыбыстыылаах түгэҥҥэ түбэһэн, өссө ньуоскуланан турардаахпын. Аспыт кыра уонна улаатар сааспыт буолан, күнү быһа тото аһаабыт киһи диэн күрэхтээх санаалаах буолааччыбыт.
Онон чугас дьиэлээхтэр өрөбүлгэ дойдуларыгар баралларыгар сууккатааҕы аһылыктарын биирдэ ылан сииллэрин «муҥутуур тотуу» диэн ааттыыллара. Мин эмиэ биирдэ оннук тотоору Хоро диэн сиргэ өрүс уҥуор баар билэр ыалбар тахсаары, оҕоттон бэргэһэ, сон уларсыбытым. Ол таҥас манньатын биир өлүү килиэппин биэрбитим. Күнүскү аһылыкка оннук биир суукка аһылыкпын ылар буолбутум. 600 грамм килиэп, 30 грамм арыы, 50 грамм саахар ылыахтааҕым. Саахардарын уруккуттан барар оҕолор кумааҕыга куттараллар эбит. Мин оннуга суох буолан, ыксаппыттарыгар: «Чэ-чэ, барыта биир сиргэ киирэр, онон бу мииммэр кутуҥ», — диэбитим. Повар өс киирбэх үс улахан ньуоску кумах саахары толору мииннээх тэриэлкэбэр куппута.
Дьэ онно билбитим: икки бастыҥ ас холбостохторуна ураты куһаҕан буолалларын. Бэркэ сыҥалаан, аанньам холло-холло мииммин нэһиилэ испитим. Атын аспын эмиэ онтубун баттыа, аралдьытыа диэн барытын охсубутум.
Балтараа көстөөх сиргэ олорор ыалбар бараары өрүһү туораан иһэн, икки хараҕым быччайыар, мэрим эстиэр дылы дьүккүччү хотуолаабытым. Ол күн сүрэҕим мэтэкэй буолбутун эриэхсит.
Киэһэ хонор ыалым эт буһарбыт этилэр. Эттэрин тэриэлкэҕэ уурбуттара. Сэлиэйдээх мииннэрин улахан миискэҕэ кутан остуол ортотугар уурбуттара. Мин, хам аччык эрэйдээх, эппин начаас охсон кэбиспитим уонна били үгэспинэн, ньуоскуга кыһаммакка, миискэлээх миини ылан бүрүнэн эрдэхпинэ, ыалым аҕата:
— Тоом, ити ньуоскуну сөбүлээбэт буоллаххына, куруускаҕа куттаран иһиий, — диэн баран тэбэнэттээхтик күлэн олороро.
Оо, онно кыбыстыбыппын! Ыалым ийэтэ эрин диэки сүр кытаанахтык көрбүтэ. Онтон ньуоскунан испитим, чылыптаан эчи астыга суоҕун. Сарсыарда киирэрбэр бэртээхэй мас хамыйаҕы бэлэхтээбиттэрэ. Онтубун элэйиэр диэри үс сыл туттубутум.
ҮТҮӨ ДЬОН ӨҤӨЛӨРҮНЭН
Алтыс кылааска үөрэнэрбэр классоводунан Ксения Илларионовна Жиркова анаммыта. Бэһискэ биллэр-көстөр мэник аатым сүппэтэҕэ. Күһүн үөрэх саҕаланыытыгар кылаас чааһа буолбутугар классоводум туран:
— Афанасьев Егору кылаас ыстаарастатынан таларга этэбин. Хайа муҥун «мэник» диэн дьарылыктаныай. Алтыс-сэттис кылаастан оҕо оттомурар сааһа. Биһиги саҕана 7 кылааһы бүтэрбиттэр, бэл, учууталлыыр этилэр. Онон өрө өттүгэр тардыһыан баҕардаҕына мэнигин тохтотуо. Үөрэҕэр, аахтаҕына, үчүгэй да буолар кыахтаах. Миэхэ учительскайга уруок кэннэ киирэ сылдьаар, — диэбитэ.
— Этэллэринэн эн Павка Корчагинныын оҕо сааскыт маарыннаһар курдук. Онон дьон хайдахтаах ыарахаттары туораан киһи буолалларыгар үөрэтэр кинигэ. Бу Николай Островскай кинигэтиттэн элбэхтэр үөрэммиттэрин кэлин билэн-көрөн иһиэҥ. Нууччалыы. Өйдөөбөтүҥ элбэх буолуоҕа. Уопсайынан, нууччалыы элбэх кинигэни ааҕыахха наада. Диктаҥҥар сыыһаҥ элбэх. Ол нууччалыы кинигэни аахпаккыттан тахсар дьыала…
Кинигэбин хас да күн ааҕан көрбүтүм да, үксүн өйдөөбөт этим. Ол иһин Кудуга хас да сыллааҕыта таһааран, ыалга хаалларбыт «Ыстаал хайдах хатарыллыбыта» сахалыы тылбаастаммыта урукку Новгородов алфавитынан бэчээттэммитин ыла, икки көстөөх сиргэ Давыдовпар өрөбүлбэр ойбутум. Ол кинигэбин киллэрэн, билиҥҥи алфавит буукубаларын урукку буукубаларга сэргэ суруйан, начаас кинигэбин бүтэрбитим.
Ол нөҥүө күнүгэр ыстарааста диэн чыыннаммыппын таһыччы умнан, учуутал остуолун үөһэ тахсан, дьээбэлэнэ турбутум. Ону кылааһым салайааччыта киирэн, паартаҕа көрөн олорорун өйдөөн, оһох кэннигэр түспүтүм. Учууталым тугу да саҥарбакка уруогун ыытан барбыта. Уруок бүппүтүн кэннэ: «Афанасьев, оһох кэнниттэн тахсан, миигин кытта учительскайга барыах эрэ», — диэн эппитэ.
Учительскайга киирэн истэхпинэ:
— Эмиэ Афанасьев, эмиэ туох буолаахтаата? – дэһэ тоһуйбуттара учууталлар.
— Кини аны мэниктээбэт буолан турар. 27 оҕо старостата. Сорудахпын ыйыталаһа, сүбэлэһэ киллэрдим, — диэтэ учууталым.
— Дьэ ол үчүгэй. Өйдөнөр кэмэ буолбут киһи. Тэһитэ кэйэр тэбэнэтэ суоҕа буоллар, бэрт киһи эрэйи көрө сылдьар, — диэбитэ оскуолаҕа бүтүннүүбүтүгэр ытыктабылга сылдьар саха тылын учуутала Александр Николаевич Николаев. Кини ити тылларын атыттар эмиэ бигэргэтэн: «Оннук, оннук, — дэспиттэрэ. – Ыстаараста киһи дьэ тардыныа буоллаҕа…»
Классоводум Ксения Илларионовна кинигэбин аахпыппын хайҕаабыта уонна кинигэ ис хоһоонуттан элбэҕи ыйыталаспыта. Мин барытыгар эппиэттэспитим. Дьэ уонна уруок кэннигэр тугу үлэлиэхпитин, пионердарбытын, өссө эн кылааска соҕотох комсомол эбиккин дии, сүбэлэһиэхпит диэнинэн кэпсэтиибит бүппүтэ.
Оо, онно үөрбүппүн, кэмсиммиппин! Атыттар курдук классоводум Ксения Илларионовна онно киллэрэн мөхпүтэ буоллар, баар учууталлар бары мөрөйдүөхтэр этэ. Оччолорго оннук ньыма баара. Буруйдаммыт оҕо учительскайга аны киирбэтин курдук кэһэтэ сатыыллара. Ол үксүгэр таҥнары өттүгэр дьайара. Миэхэ да оннук буолуо этэ. Онон ол-бу кыыбаҕабын, тэбэнэппин тосту бырахпытым. Онно билибитим киһиэхэ, оҕоҕо олус кыра наадатын…
Сэттис, ахсыс, тохсус кылаастарга үөрэнэрбэр сороҕор учком, сороҕор оскуола комсомольскай тэрилтэтигэр комитет чилиэнинэн, өссө сэкирэтээргэ талан, орто куолуһут оҥорбуттара. Дьэ онно аны биир сөбүлэппэт суолу, итэҕэһи ончу көрбөт, сирэйгэ этэр кириитикэһит буолан биир эрэйгэ барбытым. Комсомол устаабын тутустаҕым буолан, райкомолу, комсомоллаах учууталлары, иитээччилэри кириитикэлиирим. Өссө өрө кимэн: «Оскуолаҕа туох да идэҕэ үөрэппэккит, биир-икки сылынан ситии-хотуу аттестатын ылыахпыт. Онно ити ситии-хотуу диэҥҥэ туох эппиэттиирдээххитий?» — диэн улахан өскө барбытым. «Өссө, өссө учууталларбытын, райкомолу кириитикэлиир. Көр да маны, көрүөхпүт», — диэн өйдөбүлү үөскэтэн, ордук кэтэбилгэ-манабылга баран, сылга иккитэ-үстэ оскуолаттан үүрүллэр түбэлтэлээҕим. Ол адьынаттарым олоҕум устата аргыстаһан, сорохтор хайҕанан, сорохтор сааныллан, түгэҥҥэ үөҕүлүннүм да, илдьэ барар идэбэр кубулуйдаҕа ээ.
Ити сылларга сберкасса сэбиэдиссэйинэн Савва Иванович Тарасов диэн киһи Горнайтан кэлэн үлэлээбитэ. Кини ыарыһах көрүҥнээх эрээри сүрдээх чобуо, хоһоон суруйар идэлээх, эмиэ Савва Тарасов диэн бырааттааҕа. Эмиэ оннук литератураҕа хабааннаах Серафим Саввинов, Алексей Афанасьев, Василий Гольдеров уонна мин «Чаҕылҕан» диэн сатирическай хаһыаты таһаарарбыт. Онно оскуолаҕа, оҕолорбутугар баар итэҕэстэри кылгас чабырҕахтарынан, эпиграммаларынан, хоһооннорунан күлүү-элэк оҥостон суруйарбыт. Литературнай хаһыаты эмиэ чаастатык таһаарарбыт.
Онтон утумнаан дьарыктанан Савва Тарасов билигин Саха сирин биир биллиилээх поэта, республика суруйааччыларын бөдөҥ салайааччыта, оттон Василий Гольдеров төһө да кинигэтэ аҕыйаҕын иһин, бэрт минньигэс, киһи өйүгэр үчүгэйдик иҥэн хаалар хоһооннору, кэпсээннэри ааҕааччыларыгар бэлэхтээбит боччумнаах поэт, суруйааччы.
Уопсайынан, ити сылларга бииргэ интернакка олорбут үөлээннээхтэрим миэхэ кэлин киһи буоларбар, олоҕум устата үтүө сабыдыалы оҥорбуттара. Биир хоско эн-мин дэһэн, арааһы барытын куолулаан, суот суоттаан, куһаҕан, үчүгэй хоһооннору суруйа-суруйа аахпыт атастарбынан кэмэ суох киэн туттабын. Бииргэ төрөөбүттэрдээҕим буоллар, итэҕэс санаабат дьонум. Түүнү быһа суот суоттуур дьарыктаах, ардыгар айдаарса сыһар атастарым Александр Семенов – математик, Василий Долгунов – физик, иккиэн Саха Республикатын үтүөлээх учууталлара, Афанасий Маччасынов, Иннокентий Степанов республиканскай гимназия убаастыыр учууталлара.
Тохсус кылааһы бүтэрэр сааспар, сааскы экзаменнар бүтүүлэригэр биир киэһэ, ойуурга күнү быһа уруок ааҕан баран киирбиппит, интернат остолобуойа сабыллан повар дьиэтигэр барбыт этэ. Үс буолан аһаабакка утуйар үлүгэрэ тирээбитэ. Ол иһин биһигини кытта уруок аахсыбыт Савва Васильев диэн Туобуйа уола:
— Чэ, остолобуойга барыаҕыҥ. Үс бөтөһү бөтүөххүтүгэр дылы аһатар үптээх уолбун, — диэбитэ.
Улаханнык көрдөһөн, остолобуой эмиэ сабыллаары аҕай турдаҕына, киирбиппит. Оччоҕо сакааһы кассир кэлэн ылара. Биир өс саҕа буолбут кырдьа барбыт дьахтар:
— Тугу аһыыгыт, меню бу баар, — диэн баран тэтэрээт лииһигэр суруллубуту биэрбитэ.
-Морс, биирдии барашка, килиэп, — диэбиппит. Барашкалара диэн бадаҕа барааннарын этэ буоллаҕа дэспиппит.
Дьахтарбыт икки ыстакаан муоруһу, иккилии сүүс грамм килиэби уонна графиҥҥа ымдаан курдук өҥнөөх убаҕаһы аҕалбыта.
— Хайа, барашкаҕыт диэн эт буолбатах дуо, барыта уу эбит дии.
— Повар барда. Хаппырыыһыра олорумаҥ. Истэххитинэ аччыккытын умнуоххут. Остолобуойу хатыахпыт, — диэт, дьахтарбыт хобулуга уот тымта турбута.
— Чэ, оччоҕо оннук кыһалҕаттан быыһыыр ас буоллаҕына иһиэҕиҥ, харчыбытын тоҕуохпут дуо? – диэбитэ Саввабыт.
Биһиги эмиэ да минньигэс, эмиэ да курулхай убаҕаһы сороҕун испиппит. Онтон муоруспутун, килиэппитин сиэбиппит.
Сүрэхпит өлөхсүйэн, мэйиибит эргийэн, нэһиилэ интернаппытыгар кэлбиппит. Бары харахпыт быччайыар, мэрбит эстиэр дылы хотуолаабыппыт. Дьиэтигэр барбыт воспитатели ыҥырбыттара.
Нөҥүө күнүгэр Савва Васильев, Егор Афанасьев, Афанасий Иванов, Петр Иванов арыгылаан итирбиттэр диэн экзамены ситэ туттарбат, интернаттан үүрэр туһунан бирикээс дьэргэс гынар.
Оччолорго дириэктэр эбээһинэһин Дмитрий Спиридонович Спиридонов толорон олороро. Дьиҥнээх дириэктэр Афанасий Федорович Сидоров кустаары аҕыйах хонугу көҥүллэтэн дьиэтигэр баарыгар киэһэ киирбитим. Дириэктэрдээҕим аһыы олороллоро.
— Уолбут төрөөбүт күнүгэр уол ыалдьыт киирдэ. Кэл, олор, аһас, — диэбиттэрэ. Афанасий Федорович дьэҥкир ыстакааҥҥа шампанскай куппута.
— Билэн олоробун, сарсын экзамеҥҥытын туттарыаххыт. Куһаҕанын билбиккит уонна иһиэххит суоҕа буоллаҕа. Бу шампаан, киһи итирбэт аһа уонна дэлби аһааҥ, — диэн баран прибор биэрбитэ.
Афанасий Федорович Сидоров диэн киһи киэнэ кэрэмэһэ этэ. Ураты сэмэй, сымнаҕас, үтүө сүрэх, саҥа диэн чахчы да эриэ-дэхситик бэриллибит киһитин кини бириэмэтигэр үөрэммиттэр бары билбиппит. Кини Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кыттыылааҕа. Сэриигэ политчааска үлэлээбитин кэпсээбитэ. Сэриигэ сылдьан контузияланан, кулгааҕынан мөлтөхтүк истэрэ. Биһиэхэ нуучча тылын үөрэппитэ. «Нуучча норуотун остуоруйалара» диэн тылбаастаммыт кинигэлээҕэ. Кэлин дойдутугар, Чурапчыга, учуутал буолбут этэ.
Ол күһүнүгэр оскуола салалтата уларыйан уларыйан, миигин интернакка ылбатахтара. Онон ый кэриҥэ ыалларга хоно сылдьан, онус кылааспар үөрэхпин саҕалаабытым. Күнүһүн оройуоннааҕы библиотекаҕа ааҕар саалатыгар уруокпун үөрэтэр, аахтар буолбутум.
Биир күн, киэһэ хайа ыалга хоно барыахпын мунчаара олордохпуна библиотека сэбиэдиссэйэ Лаврентий Карадчин кэлэн:
— Дьэ, оҕом маладьыас. Үөрэххэр итинник кыһаллар буоллаххына, дьэ, ыраатыаҕыҥ. 9 чаас буолла. Барыахха, үлэ чааһа бүттэ. Интернаккар дылы аргыстаһыахха, — диэбитэ.
Күнүс аһаабатаҕым, онон аччыктаан бөҕө буоллум. Интернат уоттара сандааран турарын көрөн баран Лаврентий Спиридонович:
— Интернатыҥ кэллэ. Чэ, сарсын көрсүөххэ дылы, — диэн баран илиибин туппута.
— Интернатым суох ээ. Быйыл миигин ылбатахтара.
— Бай, ол тоҕо, хайдах төгүрүк тулаайах, онуска үөрэнэр киһини ылбатылар?
— Оннук, ылбатахтара…
— Оччоҕо ханна олороҕун, хайдах үөрэнэҕин?
— Мээнэ ыалларга хонуктуубун, бииргэ үөрэнэр оҕолорбор хонобун.
— Айабыын, дьэ буолар да эбит. Олус да сүрдээх балаһыанньа эбит. Чэ, бииэхэ барыахха. Онно сүбэлэстэххэ сатанар дьыалалаах киһи эбиккин, — диэбитэ.
— Мотя, бу оҕону билэҕин?
— Билэн бөҕө буоллаҕа. Детдомҥа ииппит уолум дии, — Матрена Алексеевна диэн оҕолор бары таптыыр иитээччибит буола сылдьыбыт, онтон Ньурба театрыгар артистканан барбыт Матрена Золотарева буолан биэрдэ.
Салгыыта бэчээттэниэ