Саһарбыт страницалар элбэҕи да кэпсииллэр. Улуус тугунан тыынан олорбутун, ким, тугунан үлэлээбитин… Араас дьылҕалар, ахтыылар…
1991 сыллааҕы “Коммунизм сардаҥата” хаһыаты көрө олордум. Хаһыат бастакы сирэйигэр “Машаҕа эрэнэбит” диэн хаартыскалаах кылгас суруйуу болҕомтобун тарта. Хаартыскаҕа 2-с кылаас үөрэнээччитэ Маша Дорофеева турар. Кини олус талааннаах: ыллыыр да, үҥкүүлүүр да, хомуска оонньуур да эбит. Ол суруйуу маннык:
“Маша Дорофеева Дүллүкү оскуолатын 2-с кылааһыгар үөрэнэр. Кини өссө билиигэ-көрүүгэ тардыһыылаах буолан, чугас ыалларыттан Мельниченколартан нуучча тылыгар үөрэнэн, билигин нууччалыы үчүгэйдик саҥарар, кэпсэтэр. Маша үчүгэй ырыаһыт, үҥкүүһүт, хомусчут. Быйыл фольклорнай фестивальга кыттан ыллаан, хомуска оонньоон кыайыылааҕынан тахсан бириэмийэ ылбыта. В. Ан фотота”.
“Тыый, маннык талааннаах оҕо туох үлэһит буолбута буолла?” диэн санаа өйбүн сүүйдэ. Интэриниэт ситимигэр хаһыат лииһин таһаарбыппын кинини элбэх киһи билэр эбит. “Дүллүкүгэ култуура үлэһитэ ээ!” — диэн саҥа аллайыыта буолла, сорохтор “Сургуулуктар кийииппит ээ”, — дэстилэр. Мин буоллаҕына 1991 сыллаах хаһыат геройун кытары кэпсэттэхпинэ сатаныыһы диэн санааҕа кэллим уонна хайа, быйыл Сахабыт сиригэр Култуура сыла дии! Суотабай нүөмэрин көрдөһөммүн Мариялыын кэпсэттим.
Мария Руслановна Федотова 1982 сыллаахха тохсунньу 3 күнүгэр Дүллүкү нэһилиэгин Дорофеевтар дьиэ кэргэттэригэр бастакы оҕонон күн сирин көрбүтэ. Ийэтэ Максимова Акулина Петровна, аҕата Дорофеев Руслан Николаевич. Бииргэ төрөөбүттэр алтыалар: 2 балтылаах, 4 бырааттаах. Мария Руслановна Дүллүкү орто оскуолатыгар 1989 сыллаахха маҥнайгы кылааска киирбитэ. 1999 сылга оскуоланы ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. Икки орто үөрэҕи — “Социальный үлэһит” уонна “Култуура эйгэтигэр менеджмент” кыһыл дипломнарынан үөрэнэн бүтэрбитэ.
Мария 2022 сылга Сургуулук нэһилиэгин уолугар Иван Иванович Федотовка кэргэн тахсан, дьиэ-уот тэриммиттэрэ. Түөрт оҕолоохтор. Икки улахаттар кыыстаах уол Дьокуускай куоракка олороллор, үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Кыра уол Ньурбаҕа гаас үөрэҕэр үөрэнэр, быйыл 3-с куурус буолла уонна оттон саамай кэтэһиилээх, күүтүүлээх кыракый кыысчааннара быйыл саас 2 сааһын туолуохтаах. Кэргэнниилэр иккиэн тэҥҥэ култуура эйгэтигэр үлэлииллэр. Тыа сирин ыалын сиэринэн сылгы иитэллэр, сайынын балыктаан, сир астаан, оттоон олороллор.
Киһи соһуйуох, Мария хаһыакка тахсыбытын отой өйдөөбөт эбит. Ол туһунан маннык кэпсиир: “Оскуолабытыгар Василий Иванович Ан диэн учуутал баар буолааччы, кини куруук ол-бу интэриэһинэйи булан хаартыскаҕа түһэрэн, хаһыат редакциятыгар ыытан бэчээттэтэр идэлээх буолааччы. Ол онно мин хапсан хаалбыппын, олох хойут, ийэм хаһыатын ууруна сылдьарыттан булан көрбүтүм”.
— Хайдах култуура эйгэтигэр кэлбиккиний? Билигин ханна үлэлиигин?
— 1999 сыллахха оскуоланы бүтэрбитим кэннэ Дүллүкү баһылыга Иван Иванович Ан күһүн ыҥыран ылан эдэр ыччат салайааччытынан анаабыта, кулуупка сылдьан ыччаты кытары үлэлиир буолбутум. Ол курдук, кулууп үлэһитин кэриэтэ буолбутум. Ол саҕана аҕам кулуупка үлэлиир буолан, куруук даҕаны кулуупка сылдьааччыбын. Онтон 2002 сыллаахха Сургуулук сынньалаҥ киинигэр уус-уран салайааччынан үлэлии киирбитим. 2006 сылга уурайан оҕолорбун көрөн олорбутум уонна Сургуулукка маҕаһыыҥҥа атыыһытынан үлэлээбитим. 2011 сыллаахха Сургуулуктан Дүллүкүгэ көһөн кэлбиппит. Сургуулук ол саҕана суола-ииһэ суох буолан, оҕо ыарыйдаҕына улахан эрэйи көрөр этибит, ол иһин суоллаах, арыый киин сиргэ диэн көһөргө санаммыппыт. 2014 сылга Дүллүкүтээҕи “Кустук” оҕо уһуйааныгар солбукка музыкальнай салайааччынан үлэлээбитим. Биир сыл үлэлээн баран 2015 сылга Дүллүкү кулуубугар уус-уран салайааччынан үлэлии киирбитим. 2018 сыллаахха Хомустаах нэһилиэгин сынньалаҥ киинигэр методиһынан үлэлии барбытым. 2022 сылга төттөрү Дүллүкү кулуубугар уус-уран салайааччынан ыҥырбыттарыгар кэлэн күн бүгүҥҥэ диэри үлэлии сылдьабын.
— Кыра сааскыттан култуураҕа сыстаҕас эбиккин, уһуйааччыҥ кимий?
— Култуура эйгэтигэр хара бастакыттан уһуйааччым диэтэххэ, арааһа эдьиийим буолара буолуо. Кини Людмила Николаевна Дорофеева диэн, иитээччинэн үлэлээбитэ. Кини миэхэ уонна бырааппар “Ламбада” үҥкүүнү үөрэтэн, ол таҥаһым баппат буолуор диэри онон-манан соһо сылдьан хас кэнсиэр аайы үҥкүүлэтээччи. Онтон 5-с кылааска үөрэнэ сырыттахпына, абаҕам Василий Дмитриевич Федоров аны оһуохайга үөрэтэн 3 сылы быһа илдьэ сылдьыбыта, Үөһээ Бүлүү тыаларын кэрийэн оһуохай күрэхтэригэр кыттааччыбыт. Дьоҕойон миэстэлэһээччибин. Саамай култуура эйгэтигэр уһуйбут киһибинэн Михаил Гаврильевич Чоросов буолар, ол саҕана кулууп дириэктэрэ, кулуупка аҕам үлэлиир буолан араас испиктээкиллэргэ, кэнсиэркэ кытыннаран сордооччулар.
— Оҕо талар идэтэ кыратыттан биллэр диэн этиигэ сөпсөһөҕүн дуо?
— Сөпсөспөппүн. Мин оҕо сылдьан куруук кэрийэ сылдьан атыыһыт буолан оонньооччубун. Хаһыаттан харчы бөҕө кырыйан, ыаллыы оҕолорбун араас үлэҕэ ылаттаан, хамнас түҥэтээччибин. Уонна онно тутатына ийэм чымадаанын бары хостоон, таҥас атыылаан, ол харчыбын төттөрү хомуйан ылааччыбын. Балтыларбын, бырааттарбын кытта оннук оонньооччубун.
— Култуура сылынан биир идэлээхтэргэр эҕэрдэтэ тиэрт эрэ.
— Биир идэлээхтэрбин Култуура сылынан эҕэрдэлиэм этэ уонна тулууру, элбэх араас бырайыактары, ситиһиилээх үлэни баҕарыам этэ.
Бу курдук 1991 с. хаһыат геройа, кырачаан Маша, олоҕун суолун сөпкө тайанан, оҕо сааһыттан сыстаҕас эйгэтин өссө сайыннаран, идэтин баһылаан дойдутугар үлэлии-хамныы сылдьарын билэн үөрдүбүт-көттүбүт.
Мария Васильева,
«Үөһээ Бүлүү» хаһыат