Бүгүн, ыам ыйын 21 күнүгэр, Саха өрөспүүбүлүкэтигэр ырыа күнэ! Бу бырааһынньык Ил Дархан Айсен Николаев дьаһалынан 2022 сылтан бэлиэтэнэр буолбута.
Бүгүн биһиги, бу сырдык бырааһынньыгынан эҕэрдэлээн тураммыт, улууспутугар ырыа куттаах, айар аартыктаах дьону кытары кэпсэппиппитин билиһиннэрэбит.
“Ыллаатахха атын талаан эмиэ арыллар…”
Анна Ефремова, предприниматаль, “Анна Таас” мастарыскыай хаһаайката:
- Мин ИЗО уонна декоративнай-прикладной творчество эбии үөрэхтээһинин педагога идэлээхпин. Оскуолатааҕысылларбар дойдубар Өлөөҥҥө муусука оскуолатыгар “баян” кылааһыгар үөрэммитим. Онно үөрэнэ сылдьан эбии хорга дьарыктаммытым. Бэйэм баҕабынан гитараҕа оонньуурга үөрэммитим, 1995 с. 8-с кылааска үөрэнэ сылдьан аан бастакыбын сыанаҕа соҕотох тахсаммын ыллаабытым. Бу кыыс ыллыыр эбит диэн улаханнык соһуйбуттара. Оскуола концердарыгар, куонкурустарыгар кыттарбыт. Салгыы бэйэм таккыйаммын синтезаторга оонньуурга үөрэммитим.
- Улахан сыанаҕа миигин эбэҥки ырыаларын ыллыыр мелодист Надежда Дакалова таһаарбыта. Онтон Неустроевтар дьиэ кэргэттэрэ үлэлэтэр “Тулуйхан” устуудьуйавыпускницалара Өлөөҥҥө үлэлии кэлэ сылдьан, дипломнай үлэтин билиһиннэрэр концердыгар биһигини, кыргыттары, мунньан ыллаппыта. Ол 2005 с. этэ. Мантан кынаттанан кыргыттар ансаамбыл тэрийэн ыллыыр буолбуппут.
- “Өлөөн эбэ үрдүгэр” куонкуруска Гран-при ааты, Кэбээйигэ ырыа куонкуруһугар кыттан 1-кы степеннээх лауреат аатын сүкпүтүм. Онно, билигин биллэр-көстөр эстрада ырыаһыта Айса кыттыбыта. Үөһээ Бүлүүгэ “Үрүҥ түүн” куонкуруһугар кыттаммын эмиэ лауреат аатын ылбыттаахпын. Саамай улахан ситиһиим – 2015 с. муусука учууталынан үлэлии сылдьаммын, “Музыка для всех” бырайыак чэрчитинэн бастакы улуустааҕы ырыа уһуйааччыларын куонкурустарыгар кыттаммын Гран-при үрдүк аатын сүкпүтүм.
- Бэйэм соҕотох авторскай “Эн эрэ” диэн ырыалаахпын. Ону таһынан бэйэм матыыппар 10-ча ырыалаахпын. Үксүн поэт Вера Нанова-Солдатова хоһоонноругар суруйбутум. Мин санаабар, миэхэ ордук нуучча ырыата сатанар, арааһа нуучча кылааһыгар үөрэммитим иһин буолуо. Сааһыран бараммын, сахалыы ырыаҕа охтор буолбуппун. Ырыа матыыбын, тылын-өһүн сөбүлээтэхпинэ, дууһабынан ылыннахпына үөрэтэммин толоробун.
- Мин наар ыллыы сылдьабын, дьиэбэр, үлэбэр да буоллун. Сатыы хааман иһэн ырыа истэрбин сөбүлүүбүн. Ырыа аргыстаахпын, ырыа араас кэми санатар… Мин хаһан эрэ киһи мэлдьи ыллыы сылдьыахтаах дииллэрин истибитим. Эн сатаан ыллаа, ыллаама, оннук гынан эн атын талааҥҥын арыйар эбиккин. Мин ыллааммын араас талааным бары арылынна, билигин мин иистэнэбин, илиибинэн ону-маны оҥоробун, тыйаатырга артыыстыыбын.
Ырыа күнүнэн барыгытын эҕэрдэлиибин. Күндү ийэлэрбит биһигини утуталларыгар ыллыыллар этэ, онон оҕо эрдэхпититтэн ырыаны кытары аргыстаһан олохпут тухары баран иһэбит. Ыллыыр баҕалаах дьон ыллыырга үөрэниҥ, кыбыстымаҥ. Чэгиэн, доруобай сылдьыҥ!
“Оҕо сааспыттан гитараҕа сыстан, билигин тыыннаах дорҕоону сөргүтэбин”
Сергей Иванов, Н.И.Бойлохов аатынан оҕо искусствотын оскуолатын преподавателэ, тыыннаах доҕуһуолу сөргүтэр бөлөхтөр тэрийээччилэрэ:
— Мин табаарыстарбын кытары оҕо сылдьан “Уолан” бөлөх солиһа Ньургун Николаевы батыһа сылдьан гитараҕа оонньуурга үөрэммиппит, оччолорго СДК кулуубугар этэ. Кэлин уолаттар бэйэбит бөлөх тэринээри Ньургунтан барабан уонна урукку бас-гитара ылбытым. Оннук гынан Бараахап аатынан оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан икки уолаттар — “Мохсоҕол”, “Тосхол”, 3-с нүөмэрдээх оскуолаҕа кыргыттар бөлөхтөрүн тэрийбитим. Салгыы уолаттар тутуспутунан устудьуоннуу барбыппыт, онно да сөбүлүүр дьарыкпытын бырахпакка 2009 с. ДьГТХА иһинэн Александр Ильин салайааччылаах “Үргэл” бөлөҕү тэрийбиппит. Үөһээ Бүлүүгэ, дойдубутугар да төннөн баран бөлөхпүтүн үлэлэппиппит, салгыы салайааччыбыт Игорь Сортолов буолбута. Маннык курдук уолаттар оҕо сааспытыттан гитараҕа сыстан, тыыннаах дорҕоону сөргүтэбит.
Оскуолам иһинэн икки оҕолор бөлөхтөрүн дьарыктыыбын, бастакыта “Дорҕоон” диэн, быйыл тэриллибиттэрэ иккис сыллара, кыргыттар бары Кэнтик нэһилиэгиттэр сылдьаллар. Иккиһим “Дьүрүскэн” диэн — Үөһээ Бүлүүлэр, үһүс сылларын ыллыыллар. Былырыын бу бөлөхтөрү кытары Хаҥалас улууһун Ой нэһилиэгэр, Мэҥэ-Хаҥаласка, Чурапчыга, Хатаска куонкурустарга ситиһиилээхтик кыттан кэлбиппит. “Дьүрүскэннэр” Ой нэһилиэгэр Гран-при үрдүк аатын ылбыттара, онтон атын куонкурустарга лауреат, “Бастыҥ дебют” анал ааты ылбыттара. Быйыл Бүлүү бөлөх улуустарынан бэстибээллэргэ кытынныбыт. Ньурбаҕа 1 ст.лауреат, Бүлүүгэ обургу оҕолорго Гран-при үрдүк аатын ылбыттара. Ньурбаҕа үөрэтэр уолум оҕолорго “Бастыҥ гитарист” буолбута, мин улахан дьоҥҥо бу анал аакка тиксибитим.
«Дорҕоон» бөлөх
«Дьүрүскэн» бөлөх
Кулуубум иһинэн эмиэ бөлөхтөрдөөхпүн. Култуура эйгэтигэр үлэлиир уолаттар 2021 с. мустан “Тобуруокап сиэннэрэ” диэн этно-бөлөхтөөхпүт. Бу бөлөҕүнэн Кореяҕа барыахтаахпытын пандемия мэһэйдээн барбатахпыт. Араас бэстибээллэргэ кыттан бириистээх миэстэлэргэ тиксэрбит. Быйыл Ньурбаҕа 1 ст.лауреат аатын ылан кэлбиппит.
Ыччаттарга “Тэргэн-ый” диэн бөлөхтөөхпүн. Улууска кыргыттар бөлөхтөрө суох диэн санааҕа кэлэн, ыллыыр кыргыттары мунньаммыт бу бөлөҕү тэрийбиппит. Бары тус-туһунан эйгэҕэ үлэлиир кыргыттар бу бөлөххө сылдьаллар. Холобур, Хаарчаана Иванова, Вероника 2-с нүөмэрдээх орто оскуолаҕа үлэлииллэр, Сардаана Николаева, Айталина Огочонова оҕолорун көрөн олороллор, Саргылаана Андреева “Вилюйавтодор” тэрилтэтин үлэһитэ. Бу бөлөх 2023 сыллаахха Өргүөккэ тыыннаах доҕуһуол бэстибээлигэр миэстэлэспиттэрэ. Быйыл Ньургун Николаев сырдык аатыгар ыытыллыбыт “Көҥүл саха” бэстибээлгэ 15 тыһ. суумалаах сертификаты аймахтарын ааттарыттан туппуттара.
«Тэргэй-ый» бөлөх
Оҕо искусствотын иһинэн саксофон оонньуутугар ансаамбыллаахпын. Былырыын улуу Кыайыы 80 сылыгар анаан оҕолорго “Тоска по Родине”, “Тыыннаахтар умнубат сыллара” марштары үөрэппитим. Быйыл инструменнарбыт элбээн, үөрэнээччилэрим да эбиллэн репертуары кэҥэтэн иһэбин. Оҕолору Асхар Захаровы, Рудольф Касьяновы, Сергей Шологоновы бөлөххө киллэрэн саксофоҥҥа оонньотобун. Флейтаҕа оонньуур оҕолору эмиэ кыттыһыннарааччыбын. Инник гынан саҥаттан-саҥаны боруобалыырбын, муусука араас дорҕоонун холбоон көрөрбүн сөбүлүүбүн. Урукку сылларга домраны эмиэ оонньотон боруобалаабытым.
Репертуарбытыгар олохтоох мелодистар, ааптардар ырыаларын киллэрэбит. Оҕолор бэйэлэрин ырыаларын толороллорун курдук ырыата айыҥ диэн сүбэлиибин. “Тэргэн-ый” бөлөх кыргыттара Вероника уонна Хаарчаана бэйэлэрэ айбыт ырыаларын толороллор. Быйыл “Дорҕооннор” ырыа айарга бэйэлэрин холоно сылдьаллар, биирдэ-иккитэ айдылар да салгыы суоллара арыллар дии саныыбын.
Урукку бөлөхтөрүм оҕолоро Зулейха Егорова, Слава Цой, Василий Афанасьев бэйэлэрэ ырыаны матыыптаан суруйаллар. Үгүс оҕолорум муусука училищетыгар үөрэнэллэриттэн, мин, преподаватель быһыытынан, үөрэбин.
“Ырыа — олох аргыһа”
Туяра Андреева, Балаҕаннаах нэһилиэгин Г.М.Никифоров аатынан култуура киинин дириэктэрэ, “Кэрэли” түмсүү салайааччыта:
— Мин 1987 сыллаахха Спиридоновтар дьиэ кэргэттэригэр төрдүс оҕонон күн сирин көрбүтүм. Ырыаны оҕо сылдьан биирдэ эмит ыллыыр этим, анал үөрэҕим суох.
Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан, нэһилиэк иһигэр куонкуруска кыттан, «Иэйиилээх куолас» анал ааты ылбытым, кэлин кэргэммин кытта улуус ыһыаҕар норуот ырыатын күрэҕэр кыттан үһүс миэстэни ылбыппыт. Быйыл бэйэбит нэһилиэкпитигэр Георгий Максимович Никифоров төрөөбүтэ сүүс сылыгар аналлаах Республикатааҕы ырыа күрэҕэр салайар «Кэрэли» түмсүүм кыргыттарынаан 1 ст. дипломант, «Кэрэ көстүүлээх бөлөх», «Көрөөччү биһирэбилэ» анал ааттары ылбыппыт.
Үксүн бэйэм сөбүлүүр ырыаларбын толоробун, ол эрэн тэрээһин ис хоһоонугар сөп түбэһиннэрии да баар буолааччы, холобур, Ийэ күнүгэр — Ийэ туһунан ырыа. “Ырыа — олох аргыһа” дииллэрин курдук, дьиэбэр үлэлэнэр кэммэр ырыа аргыстаах сырыттахпына (хайаан да ырыа истэбин, ыллаһабын) санаабар, үлэм чэпчиир, дууһалыын сынньанар, оннооҕор төбөм ыарыыта ааһар курдук буолар.
Сахабыт сиригэр ылбаҕай ырыа күнүнэн бука барыгытын истиҥник эҕэрдэлиибин! «Саха киһитэ оҕуһун мииннэ да — ырыаһыт, оһоҕун иннигэр — олоҥхоһут» дииллэринии, сатыырдыын-сатаабаттыын киҥинэйэн ыллыы сылдьар норуот буолабыт, онон ырыаны таптааҥ, ыллааҥ, сэргээн истиҥ, айыҥ-тутуҥ, доруобай, дьоллоох буолуҥ! Ыллам ырыаҕыт ыраахха диэри дьиэрэйдин, дууһаҕыт куруутун сырдыгынан уонна кэрэнэн туоллун! Ырыа бырааһынньыгынан!
Мария Васильева,
“Үөһээ Бүлүү” хаһыат
Сүрүн хаартыска интэриниэт ситимиттэн туһанылынна