...Үлэбин үс төгүл толорон Эйиэхэ Кэһиибин мунньабын... Эйиэхэ кэһиибин Стальной танканы Ыыппыппыт, Партия сирдьиттэн Долгуйар махталы Ылбыппыт… П.Н.Тобуруокап, Саратов к., 1943 с.
Үөһээ Бүлүү улууһун Нам нэһилиэгиттэн 1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр 196 эр киһи ыҥырыллан барбыта, нэһилэккэ дьахталлар, кырдьаҕастар, оҕолор хааланнар хараҥаны ыпсарар күүрээннээх үлэҕэ умса түспүттэрэ.
Ильин В. Г. “Нам сэрии ыар сылларыгар” диэн ахтыытыгар дьахталлар үлэлэрин туһунан маннык суруйар. Дьахталлар паара атынан сири хоруталлара, боруонньалыыллара, саһаан охсоллоро, мас кэрдэллэрэ, оҕустаах атынан тутуу маһын таһаллара. Бааһынаҕа оҕуһунан, атынан ноһуом киллэрэллэрэ, остуолба үүтүн хаһаллара, оҕуруот араас үлэтин толороллоро. От охсоллоро, мунньаллара, кэбиһэллэрэ. Бурдук быһаллара, түүтэх баайаллара, малатыылкаҕа күһүн хойукка диэри бурдук астыыллара о.д.а. Илиинэн бурдук быһыытыгар 10 хонукка 0,9 га сорудах бэриллэрин Татьяна Федорова, Агафья Алексеева, Евгения Ильина, Мария Далыгырова 0,91 га тиэрдэллэрэ. 10 хонукка дьахталларга 4,8 га охсорго сорудах тиэрдэллэрин Мария Тельбирова 5,63 га, Варвара Гаврильева 6,3 га, Анисия Петрова 5,68 га , Татьяна Федорова 5,1 га, Куприянова Мария 6,49 га тиийэ охсоллоро. Сэрии сылларыгар Христина Васильева тииҥи харахха ытар бэргэн ытааччы, сымнаҕас кыһыл көмүс соноругар, эр киһиттэн хаалсыбакка бултаабыта. Аҕас-балыс Клара, Евдокия Ивановна Куприяновалар Бүлүү өрүскэ Чуураат таһыгар, Торуой анныгар Уоттай тааһыгар аҕалара Иван Куприянов оҕонньору кытары эр дьонтон итэҕэһэ суох кыһыл көмүс сууйуутугар биир мытаараҕа туран, ыарахан үлэни толороллоро. Күҥҥэ муҥутаан 30 солотуонньукка тиийэ булаллара. Ону «Востокзолото» диэн тэрилтэ маҕаһыыныгар туттараллара. Александра Даниловна Долгаева Большой Невер суолун тутуутугар, Анна Даниловна Докторова, Мария Яковлевна Тельбирова о.д.а Сангаарга таас чоҕу баржаҕа тиэйиигэ баран үлэлээбиттэрэ.
1942 с. Нам нэһилиэгин олохтоохторо 3 пятилетка заемун 4 тахсыытын өрө көтөҕүүлээхтик тахсыбыттара, колхозтаахтар миитиннэрэ буолуталаабыттара, Намҥа 2 уола уонна 2 сиэнэ сэриилэһэ сылдьар 87 саастаах Христина Дмитриевна Мухоплева (Киристиин эмээхсин) миитиҥҥэ эппитэ: «Дьоҥҥо сэргэҕэ дьолу биэрбит Советскай былааһым дьыалатын иһин тугу да харыстаабаппын. Мин 2 уолум уонна 2 сиэним фашисткай гитлеровецтары кытта фроҥҥа сэриилэһэ сылдьаллар. Олортон 1 уолум Ийэ дойду сүрэҕэ буолбут — Москва куораты көмүскэһэ сылдьан араанньы буолла. Биһиги биэрэр харчыбыт саҥа таанкалары, самолеттары, пушкалары оҥорорго улахан көмө буоларын өйдүүбүт. Ол иһин мин 150 солкуобай суруттарабын, онтон 50 солкуобайы билигин биэрэбин», — диэбит.
1944 сылга оройуон бары үлэлээччилэрэ «Советская Якутия» танка 2 колоннатын тутуутугар үбү хомуйбуттара. Ол курдук Нам нэһилиэгин советын үлэһиттэрэ 10 күннээх хамнастарын, “Чолбон” колхоз колхозтаахтара 6850 солкуобай харчыны биэрбиттэрэ.
Комсомолкалар-трактористкалар Адамова Мария Игнатьевна, Тобохова Мавра Никитична 1944 сыллаахха 190-200 га сири хоруппуттара, 307-700 кг диэри уматыгы экономиялаабыттара уонна 415-549 диэри үлэ күнүн аахсыбыттара. Комбайнерка-комсомолка Иванова Евдокия Ивановна комбайн сайыҥҥы үлэтин былаанын 129,43% бастыҥ хаачыстыбалаахтык толорбута. Мария Игнатьевна Адамова 3 байыаннай ыһыыны кылгас болдьоххо туйгун хаачыстыбалаахтык ыспытын иһин ЫБСЛКС Саха уобаластааҕы комитетын Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта. Комбайнерка Зинаида Васильевна Егорова 1944 с. «Хотугу комбайнынан» бурдугу хомуйууга былаанын 126 бырыһыан толорбута. Ити курдук Марфа Ивановна Жендринская трактористка-комбайнерка этэ о.д.а. уһулуччу хоһууннук үлэлээбиттэрэ. Нап-нарын илиилээх Нам кыргыттарын илиилэрэ араас үлэҕэ чэрдийбитэ, чаҥкынас куоластар тымныыттан көөҕүнэс буолбуттара, дьэдьэннии тэтэркэй иэдэстэр салгынтан, уҥунуохтан хараарбыттара, намчы сарыннар тимирдии кытааппыттара.
1,2 рис. көстөрүн курдук, дьахталлар бэйэни харыстаммат күүстээх үлэлэрэ түмүктээх буолбута. Төһө да кураан дьыллар буолбуттарын үрдүнэн бурдук хомуура сылтан сыл үрдээн испитэ, ону кытта күннээҕи үлэ күнүттэн ылар дохуоттара эмиэ. «Чолбон» колхуос аата өрөспүүбүлэкэҕэ биллибитэ. Сэрии саҕана атын оройуоннартан, нэһилиэктэриттэн аччыктаан быстарбыттар, сэрии аас-туор олоҕор кыһарыттарбыттар, барар-кэлэр сирдэрэ суох буолбуттар бары Намы булаллара. Биирдии ыалга иккилии-үстүү ырбыт, аччыктаабыт дьон хоноро. Сорохторо ол саҕаттан баччааҥҥа диэри олохсуйан, Нам дьоно, ыала буолан олороллор.
Саха АССР Верховнай Советынан «1941-45 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр килбиэннээх үлэтин иһин» медалынан “Чолбон” колхуостан 121 колхуостаах наҕараадаламмытыттан 63 мэтээли дьахталлар ылбыттара.
Уруйдаана Саввинова,
М.С.Романов аатынан Намнааҕы модельнай библиотека сэбиэдиссэйэ