Бүгүн, ыам ыйын 7 күнүгэр, О. Д. Федорова аатынан улуустааҕы библиотекаҕа педагогическай наука кандидата, Үөһээ Бүлүүтээҕи М. Т. Егоров аатынан 2 №-дээх орто оскуола төрүт культураҕа үрдүк категориялаах учуутала, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, республика Гранын, СӨ Президенин «Барҕарыы» фондатын стипендиата, кыраайы үөрэтээччи, РФ суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ, Саха Республикатын, Үөһээ Бүлүү улууһун уонна бөһүөлэгин бочуоттаах олохтооҕо Мария Даниловна Михайлова «Көмүс көлүөнэ» диэн кинигэтин сүрэхтэниитэ буолла. Көмүскэ тэҥнээх сүрдээх дириҥ, баай ис хоһоонноох кинигэ редакторынан үрдүк үөрэхтээх саха тылын уонна литературатын учуутала, СӨ үөрэҕин министиэристибэтин “Саха сирин эрэлэ” бэлиэ хаһаайката, элбэх улуустааҕы, өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэр кыайыылаахтара, Р. П. Матвеева аатынан Үөдүгэйдээҕи библиотека сэбиэдиссэйэ Валентина Петровна Филиппова үлэлээтэ.
Кинигэ биэс чааһа Үөһээ Бүлүү оройуонун дьаһалтатын муниципальнай архивын, история уонна этнография музейын, киин бибилэтиэкэ кыраайы үөрэтэр салаатын, олохтоох «Коммунизм сардаҥата», «Үөһээ Бүлүү», республика хаһыаттарын, нэһилиэктэр кинигэлэрин матырыйаалларыгар, улуус аҕа саастаах дьонун — сэрии сылларын оҕолорун — үлэ, тыыл бэтэрээннэрин ахтыыларыгар уонна ааптар бэйэтэ хомуйбут сибидиэнньэлэригэр олоҕуран, Аҕа дойду Улуу сэриитин аччык, ыар сылларыгар улахан дьону кытта тэҥҥэ Улуу Кыайыы туһугар оҕо саастарын билбэккэ, үлэнэн эрэ тыыннанан улаатан, онтон эйэлээх олоххо бэйэлэрин харыстаммакка дьүккүөрдээхтик үлэлээн дойдуларын туругурдуспут аҕа көлүөнэ олоҕо сурулунна. Ааптар урут суруйбут, кинигэлэргэ киирбэтэх уус-уран очеркаларыгар эдэрдэргэ холобур буолар Үөһээ Бүлүү улууһун аҕа саастаах дьонун үлэлэрэ-хамнастара, сиэрдээх олохторо сырдатылынна уонна саҥа санаалары саҕар, толкуйдары тобулар араас сыллардааҕы ыстатыйалара киирдилэр.
«Көмүс көлүөнэ» кинигэ 500 экземплярынан «Дани-Алмас» тэрилтэҕэ бэчээттэнэн таҕыста. Бу биэс чаастаах фундаментальнай, улахан үлэ бастакы чааһа сүрэхтэниитигэр улууспут салайааччылара, общественноһа кыттыыны ыллылар. Ол курдук, улуус аҕа баһылыга Валерий Николаев кинигэ аан тылыгар:
— 1941–1945 Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ оччотооҕу Сэбиэскэй Сойуус бары норуоттарыттан аҕыйах ахсааннаах сахалар саамай элбэх сүтүктээх, 15,66 % нэһилиэнньэбитин сиэртибэлээн, Улуу Кыайыыга сүҥкэн кылааты киллэрсибиппит. Ол иһигэр биһиги Үөһээ Бүлүүбүт оройуонуттан 2881 киһи сэриилэһэн, үлэ фронугар үлэлээн, Улуу Кыайыыны 893 буойун көрсөр дьолломмут. Кинилэртэн чэгиэннэрэ уонна арыый да тонуктаахтара дойдуларыгар кэлэн эстэ-быста холкуостарын өрө тутан олорор кырдьаҕастарыгар, оҕолоругар көмө-тирэх буолан, тыыннарын уһаппыттара.
Билиҥҥи кырдьаҕастар этэллэринэн, тыылга да фроҥҥа курдук ыарахан этэ. Ийэ дойдубут өлөр-тиллэр, урусхалланар, эбэтэр олох да кыайбыт өстөөх бас билиитигэр умса анньыллар тыын харбаһыытыгар тыылга кыаммат кырдьаҕастары уонна ийэлэрин кытта хаалбыт оҕолор барахсаттар оскуолаҕа үөрэнэр саастарын да инниттэн сэрии саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри тоҥон-хатан, биирдэ тото аһаабакка аччыктаан, күннээҕи сылааны таһаарардыы ууларын хана утуйбакка улахан дьону кытта хаһан да бүппэт, сынньата түспэт үлэ бурҕалдьытын тэҥҥэ кэтэн, өстөөҕү кыайар, аҕаларын, эһэлэрин, убайдарын тыыннаах эргилиннэрэр баҕаттан баардарынан-суохтарынан үлэлэһэн муҥнаммыттара. Аас-туор олох, үлэ ыарахана үгүс оҕону турууласпыт Кыайыыларын күнүгэр тиэрдибэтэҕэ: ким балаҕаныгар дьонун кытта хоргуйан, ким ыалдьан, ким күүстээх үлэттэн бырдылара быстан күн сириттэн күрэммит элбэҕэ.
Онон тыыннаах хаалар бигэ эрэ ыйаахтаахтар ордон, кыахтарын таһынан үлэлээн кыттыспыт Улуу Кыайыыларын өрөгөйүн көрбүттэрэ, бар дьон үөрүүтүн тэҥҥэ үллэстэр дьолломмуттара. Дьэ бу Кыайыыны уһансыбыт саҥа улаатан эрэр оҕолор, сэрии сылларыттан үлэнэн тыыннанан улааппыт көлүөнэ, үлэһит үтүөтэ буоланнар аны дойдубут сэрии ыар содулуттан чөлүгэр түһэн, өссө сайдан, тупсан, кыаҕыран Аан дойду биир саамай күүстээх державата буоларыгар төһүү күүс буолбут чахчы да көмүс көлүөнэ буолбут кинилэр.
Ол иһин Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии сылларыттан Сэбиэскэй Сойууспут, ол иһигэр Үөһээ Бүлүүбүт оройуонун историятыгар кинилэр ааттара фронтовиктары кытта тэҥҥэ көмүс буукубанан суруллуохтаахтар. Үүнэр көлүөнэ кинилэр Ийэ дойдуларын туһугар тыыннарын да толук ууран бэйэлэрин харыстаммакка үлэлээн, кэлин эйэлээх олоххо аат-суол, үп-харчы туһугар буолбакка, мөлүйүөнүнэн ахсааннаах сэбиэскэй саллааттар, ол иһигэр кинилэр кыргыс толоонуттан төннүбэх аҕалара, эһэлэрэ, убайдара, чугас аймахтара өлөрү-тиллэри аахсыбакка, сидьиҥ өстөөҕү урусхаллаан ситиспит Улуу Кыайыыларын туругурдарга айар-тутар кыахтарын толору туһанан сиэрдээхтик олорбуттара. Онон кинилэр Ийэ дойдуларыгар дьиҥ патриоттуу олохторун холобуругар ыччаттарбытын, оҕолорбутун иитэр-такайар биһиги ытык иэспит буоларын умнумуоҕуҥ, — диэн санаатын үллэстибит.
Бүгүҥҥү үөрүүлээх сүрэхтэниигэ улуус баһылыга Валерий Валерьевич бу сүрдээх улахан, уустук эрээри, кэнэҕэс көлүөнэҕэ тугунан да солбуллубат бэлэх буолуохтаах кинигэ күн сирин көрбүтүнэн истиҥ эҕэрдэтин анаан туран, кинигэ инникитин тахсыахтаах түөрт чааһын үбүлээһиҥҥэ туох кыалларынан көмөлөһөрүн этэн туран, Мария Даниловнаҕа уонна Валентина Петровнаҕа махтал суругун уонна сибэкки дьөрбөтүн бэлэхтээтэ.
Бүгүҥҥү күн «буруйдааҕа» Мария Даниловна кинигэ тас хаҕын иллюстрациятын дьиҥ-чахчы патриоттуу санаатын көрдөрөн, биир солкуобай харчыта суох, суһал үлүгэрдик уруһуйдаан ыыппыт худуоһунньукка, Үөһээ Бүлүү бөһүөлэгин сис, ытык-мааны ыала Маргарита Константиновна, Петр Федорович Гольдеровтар кыыстара Прасковья Петровна Гольдерова-Новгородоваҕа иһирэх махталын тириэртэ.
Салгыы Мария Даниловна бу кинигэ суруллуутун историятын тула маннык билиһиннэрдэ:
— Бу саҥа кинигэ суруллуутун историятын кэпсээтэххэ маннык. «Көмүс көлүөнэ» кинигэни аан маҥнай 2008 сыл иккис аҥарыттан саҕалаабытым. Архыыпка, библиотекаҕа хоммокко эрэ сылдьан хас биирдии киһи туһунан дааннайдары элбэхтик көрдөөн, булаттаан, дьоруойдарым туһунан суруйа сылдьыбытым. Бу үлэм уйаара-кэйээрэ биллибэт, хаһан бүтүө биллибэт буолан, Улуу Кыайыыга кыттыспыт сэрии сылларын оҕолорун туһунан ахтыы кинигэни таһаарыахха наада диэн толкуй киирбитэ. Тоҕо диэтэххэ, сэрии сылларын оҕолорун кэккэтэ, хомойуох иһин, күн-түүн аҕыйыы турар. Ол иһин кинилэр баалларына, тыыннаахтарына аахтыннар диэммин “Улуу Кыайыы туһугар толук буолбут оҕо саас” диэн ахтыылар кинигэлэрин 300 экземплярынан таһаарбытым. Дьаһалтаттан харчы көрүллүбэтэҕинэн, бу кинигэни бэйэм үбүлээн таһаарбытым. Онтон ити кинигэ тахсыбытын кэннэ сэрии сылларын оҕолорун тустарынан үлэбин салгыы оҥоро сылдьыбытым. Быыһыгар Кыайыы 75 сылыгар урукку Адам Данилович таһаарбыт кинигэтин иккистээн тыыннаан, эбэн-сабан, хаартыскалаан оҥоруохха баар эбит диэн, аны ол кинигэни ылсан, үс сыл үлэлэээн, ол кинигэм 2020 с. 2 томунан тахсыбыта. Ол кинигэбин да суруйа сылдьан син-биир сэрии сылларын оҕолорун тиэмэтин ыһыктыбакка, кыралаан эбэ-саба, матырыйаал көрдөнө, була сылдьыбытым. Бу курдук салгыы үлэлээн, быйыл, Улуу Кыайыы 80 сыллаах өрөгөйдөөх үбүлүөйүн көрсө 5 чаастаах буолбут кинигэм бастакы чааһа күн сирин көрдө. Аны хаалбыт 4 чааһыгар ахтыылар буолбакка, таблицанан үлэ тахсыаҕа. Бу курдук улуус бары нэһилиэктэрин хабан, 1925-1945 сылларга төрөөбүт сэрии сылларын оҕолорун өлбүттүүн-тыыннаахтыын холбоон, үйэтитэр үлэм салҕанар, — диэтэ.
Кинигэ презентациятын үөрүүлээх түгэнигэр кыттыыны ылбыт ытык-мааны ыалдьыттар бу кинигэҕэ киирбит ийэлэрин, аҕаларын, хаан-уруу чугас аймахтарын тустарынан Мария Даниловна сүрдээх иһирэхтик, уустаан-ураннаан суруйбутун, хас биирдии геройун олоҕун толору, аахпыты эрэ уйадытыах, харааһыннарыах курдук арыйбытын ис сүрэхтэриттэн махтана, сырдаан туран аҕыннылар.
Инникитин дьоллоох оҕо саастарын Улуу Кыайыыны уһансыыга толук уурбут кыһыл көмүс көлүөнэ дьоммут килбиэннээх олохторун үйэтитиигэ сүрдээх уустук, ииспэрэй үлэ салҕанан барыаҕа. Маныаха туох кыалларынан көмөлөһүү, сүбэ-соргу буолуу – хас биирдиибит ытык иэспит.
Түмүктээн эттэххэ, улууспут баһылыга Валерий Николаев бу сыл муус устар 25 күнүнээҕи дьаһалынан ыам ыйын 7 күнүн Геройдар күннэринэн биллэрбитэ. Бүгүн, Геройдар күннэригэр, билиҥҥи кэм геройдара – кыһыл көмүс көлүөнэ — туһунан кинигэ күн сирин көрүүтэ – историяҕа киирэр ытык, бэлиэ түгэнинэн буолара саарбаҕа суох.
Галина Васильева
«Үөһээ Бүлүү» хаһыат