Олох сайдыытын кытта тэҥҥэ олук уурсан

(Россия суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ, Россия бочуоттаах ветерана,

суруналыыстыка эйгэтигэр өр сыллаах бэриниилээх үлэтин иһин Үрүҥ көмүс бэлиэ кавалера

Николай Павлович Васильев 2019 с. суруйбут ахтыыта)

Аҕа дойду уоттаах сэриитэ үгэннээн бара турдаҕына, оччотооҕу фронт уонна тыыл дьонун улуу кыайыыга, күүрээннээх үлэҕэ сомоҕолуур инниттэн 1943 сыл тохсунньу 19 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонугар аан бастаан хаһыаты тэрийэр туһунан БСК (б) П обкомун уурааҕа тахсыбыта хорсун быһаарыынан буолбута. Аҕа дойдубут өлөр-тиллэр мөккүөрүгэр тыын быһаҕаһынан мөхсөр кэмигэр, тыһыынчанан куораттара-сэлиэнньэлэрэ, собуоттара-фабрикалара күл-көмөр, күөдэл-таһаан, урусхал-ытылҕан буола турдаҕына, ийэ дойдуларын, дьоллоох олохторун көмүскэлигэр уонунан мөлүйүөн чулуу дьоно тыыннарын толук ууран, охсуһуу үөһүгэр сырыттахтарына, 1943 сыл сайыныгар типография тэрилэ тиэллэн кэлэн, хаһыат таһаарыллар буолуута билиҥҥи киһи санаатыгар сатаан баппат сөҕүмэр, сэдэх түбэлтэ буолар.

«Үөһээ Бүлүү большевига» — оройуон бастакы хаһыата

Хаһыаты «Үөһээ Бүлүү большевига» диэн ааттаабыттара, эрэдээктэринэн уопуттаах суруналыыс, олоҕун устата үс хаһыаты төрүттэспит үтүөкэннээх салайааччынан Семен Степанович Базаров анаммыта. Ити курдук «Үөһээ Бүлүү большевига» хаһыат бастакы нүөмэрэ райком дьаһалынан 1943 сыл атырдьах ыйын 29 күнүгэр тахсыбыта. Манна Обком, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин, Миниистирдэрин Сэбиэтин байыаннай кэм хомууругар охсуулаах үлэҕэ ыҥырыылара бэчээттэммитэ. Ол бастакы нүөмэр туһунан оччолорго эппиэттиир сэкирэтээринэн ананан үлэлээбит норуодунай бэйиэт Бүөтүр Тобуруокап бэрт иһирэхтик ахтан суруйбута: «Хаһыатчыт идэтэ ураты, уустук. Бастакы нүөмэри элбэхтик эрэйдэнэн оҥорбуппут, онтон Семен Степанович Базаров кэлэн, иилээн-саҕалаан, ыйан-кэрдэн, дьиҥнээх хаһыаты, дьэ, таһааран барбыппыт».

Аҕа дойду улуу сэриитин кэминээҕи сиэринэн оччолорго эрэдээксийэ уонна типография холбоон 5 үлэһиттээҕэ: эрэдээктэр Семен Базаров, эппиэттиир сэкирэтээр Бүөтүр Тобуруокап, машинистка Мария Воронкина, типография сэбиэдиссэйэ Мария Авдеева, үөрэнээччи-наборщик Мария Павлова. Үлэлиир усулуобуйа, ол кэмҥэ хаһан да буоларын курдук, олус ыарахана. Бу тэрилтэ Карл Маркс, Герой Васильев уулуссалар быһа охсуһууларыгар муннукка турар ыал кыракый эргэ дьиэтигэр олохсуйбута, ортотугар турар оһох аанньа сылыппакка олус тымныы, чэҥнээх-муустаах этэ. Эрэдээксийэ икки остуол батар кыракый хоһугар киирбитэ. Онтон типография «американка» диэн сүрэхтэнэр кыракый тигель-нэй массыынатын кытта сибиниэс буукубалара хааламмыт кассаларын аан хоско туруортаабыттара.

Байыаннай кэм ирдэбилинэн

«Үөһээ Бүлүү большевига» хаһыат нэдиэлэҕэ биирдэ тахсара, билиҥҥи хаһыаттар аҥардарын, арыт чиэппэрдэрин саҕа форматынан биир лииһинэн бэчээттэнэрэ. Ол даҕаны арыт уот суоҕунан, арыт массыына алдьанан, тоҕус сорунан күн сирин көрөрө. Байыаннай кэм ирдэбилэ кытаанаҕа, онон түүннэри-күнүстэри үлэлииргэ күһэллэллэрэ. Сэрии кэмин хаһыаттарыгар сүрүннээн Совинформбюро иһитиннэриилэрэ, кылаабынай командующай Иосиф Виссарионович Сталин дьаһаллара, бирикээстэрэ, фронтан сонуннар, суруктар, нэһилиэктэр, колхозтар үлэлэрин-хамнастарын, дьон олоҕун-дьаһаҕын, кыайыылаах үлэ бастыҥнарын сыраларын кэпсиир матырыйааллар тахсаллара. Совинформбюро иһитиннэриилэрин Дьокуускайтан түүн диктовканан сурунан ылан, хаһыаттарыгар бэчээттииллэрэ.

Ити курдук тыҥааһыннаах кэмҥэ тэриллибит хаһыат үлэтин сылтан сыл тэтимнээхтик сайыннаран, кэҥээн-тэнийэн, тираһа элбээн, оройуон олоҕун сиэркилэҕэ тыктаран көрө олорор кэриэтэ сиһилии суруйан-ойуулаан, улуус биир тыын суолталаах тутаах тэрилтэтигэр кубулуйан барбыта. Онуоха бу тэрилтэҕэ өр сылларга идэтийэн айымньылаахтык үлэлээбит талааннаах суруналыыстар оруоллара сүдү улахан.

Эрэдээктэрдэр, солбуйааччылар, эппиэттиир сэкирэтээрдэр

Хаһыат эрэдээктэрдэринэн, үлэлээн ааспыт бэрээдэктэринэн этэр буоллахха, Семен Степанович кэнниттэн Алексей Васильевич Васильев, Роман Николаевич Колесов, Михаил Семенович Иванов, Михаил Васильевич Давыдов, Родион Николаевич Ильин, Семен Герасимович Сивцев, Вениамин Петрович Никитин, Василий Матвеевич Дмитриев, Семен Федотович Филиппов, Александр Самсонович Архипов, Николай Павлович Васильев, Виталий Николаевич Попов, Афанасий Петрович Акимов, Марта Симоновна Силигиянова, Ирина Петровна Абрахова, редакторы солбуйааччыларынан Семен Иудович Захаров, Семен Степанович Базаров, Анна Прокопьевна Алексеева, Илья Ильич Гаврильев, Зинаида Николаевна Стручкова, Александр Афанасьевич Кайгородов, Полина Михайловна Николаева, Светлана Степановна Халгаева, эппиэттиир сэкирэтээрдэринэн Петр Николаевич Тобуроков, Никита Данилович Григорьев, Екатерина Алексеевна Афанасьева, Иван Ильич Кривошапкин, Яков Алексеевич Николаев, Филипп Федорович Суханов, Василий Николаевич Матахов, Николай Павлович Васильев, Виталий Николаевич Попов, Галина Васильевна Семенова үлэлээбиттэрэ. Кинилэртэн ордук уһуннук уонна хаһыат историятыгар сүппэт-оспот суолларын хаалларан, улуус олохтоохторун өйүгэр-санаатыгар хатанан хаалар курдук айымньылаахтык: эрэдээктэрдэртэн Семен Базаров — 15 сыл, Вениамин Никитин — 12 сыл, солбуйааччылартан Анна Алексеева — 30 сыл, сэкирэтээрдэртэн Василий Матахов — 23 сыл үлэлээбиттэрэ. Эрэдээксийэ үгүс өрүттээх, уустук үлэтин үйэлэрин тухары үрдүк эппиэтинэстээхтик уонна ураты чиэһинэйдик толорбут, айылҕаттан айдарыылаах машинисткалар Варвара Герасимовна Тетянова, Мария Степановна Афанасьева тэҥҥэ үллэстибиттэрэ, кинилэр ааттара умнуллубат.

Хаһыат сайдыыта

Хаһыат үлэтигэр идэтийбит суруналыыс үөрэхтээх дьон суоҕунан бастаан утаа сурукка дьоҕурунан көрөн, көннөрү дьону, үксүгэр учууталлары кытыннараллара, онтон 70-с сыллар саҕаланыыларыттан анал тыл үөрэхтээхтэригэр наадыйар буолан барбыттара. Онон ааҕааччыны тардар жанровай матырыйааллары сайыннарыыга улахан болҕомто ууруллубута. Хаһыат тыла-өһө, ойуулуур-дьүһүннүүр ньымалара, уус-уран дьүһүйүүтэ сылтан сыл сайдан, ис хоһооно байан, улам-улам утаппыттыы биир тыынынан ааҕыллар кэрээбэт кэрэ кэпсээннээх, сойбот үгүс сонуннаах, ыал-ыал ахсын кэтэһиилээх күндү ыалдьытынан буолан испитэ. Ону тираһа утумнаахтык улаатан иһиитэ даҕаны итэҕэтиилээхтик кэрэһэлээн кэпсиир. Бастакы нүөмэр 300 экземплярынан тахсыбыт буоллаҕына, наадыйыы улаатан, сотору 450 экземпляры таһаарбыттара. Нөҥүө сылыгар 500-кэ тиийбитэ. Оччолорго кумааҕы кэмчи буолан, итинтэн ордук таһаарар да кыаллыбат этэ, сыллааҕы лимииттэрин сундуукка хатаан сылдьан, алҕаска да энчирэппэккэ, харчы курдук ааҕан тутталлара.

Аҕа дойду сэриитин кэнниттэн

Сэрии кэнниттэн олох сыыйа көнөргө барбыта. Сылтан сыл сыана чэпчиирэ үгэскэ кубулуйбута, колхозтаахтар дохуоттара улаатан ас-үөл дэлэйбитэ, соҕурууттан таһаҕас тиэллиитэ таһы-быһа улаатан испитэ. Ону кытта тэҥҥэ улуус хаһыата тираһа элбээн, кээмэйэ улаатан, ааҕааччыны киэҥник тардан барыытын маннык чахчылар дьэҥкэтик көрдөрөллөр: 1952 с. хаһыат тираһа — 660, 1954 с. — 780, 1956 с. — 900, 1957 с. — 1040, 1960 с. — 1500, 1961 с. — 1800, 1966 с. — 2220, 1968 с. — 2450, 1974 с. — 2655, 1979 с. — 2972, 1982 с. — 3085, 1983 с. — 3125, 1984 с. 3316 экземплярынан тахсыталаабыттара. Демократическай уларыта тутуу диэн ааттаммыт ырыынакка киирии кэмигэр хаһыакка партийнай хааччах төлөрүтүллүбүтэ, тыл көҥүлэ өрө тутуллубута, ол бастаан утаа хаһыакка интэриэһи биллэрдик күүһүрдүбүтэ. Ол курдук, 1987 с. — 3600, 1992 с. — 4268, 1993 с. — 3254, 1994 с. — 3617, 1995 с. 3935 экземплярга тиийэ үүнүтэлээбитэ.

Ити сылларга Бүлүү регионун 4 улуустарыттан нэһилиэнньэтин ахсаанынан саамай кыралара, хаһыатын тираһынан саамай улаханнара Үөһээ Бүлүү этэ. Өрөспүүбүлүкэ да үрдүнэн дууһаҕа тиксиитинэн сыаллаатахха саамай ааҕыллымтыа хаһыат ахсааныгар киирсэрэ, ол туоһутунан оччолорго хаһыата суох ыал суоҕун кэриэтэ этэ.

Хаһыат аатын уларыйыыта

Политика уларыйыытыгар-тэлэрийиитигэр сөп түбэһэн улуус хаһыатын аата хаста да уларыйталаабыта. Ол курдук, 1943-1952 сылларга «Үөһээ Бүлүү большевига», 1952-1962 сылларга «Коммунизм суолунан», 1963-1991 сылларга «Коммунизм сардаҥата», 1991 сыл атырдьах ыйын 2 күнүттэн «Үөһээ Бүлүү» диэн ааттанар. 1958 сыл тохсунньу 24 күнүттэн хаһыат түөрт балаһанан нэдиэлэҕэ үстэ тахсар буолбута. Хаһыат саһарбыт страницаларын арыйталаан көрдөххө, улуус сайдан испит суола-ииһэ, олоҕо-дьаһаҕа, ситиһиитэ-кэхтиитэ, үлэтэ-хамнаһа ытыска уурбут курдук ырылыччы көстөн кэлэр буолар эбит — хаһыаты летописец диэн табан да сүрэхтээбиттэр. Кини хайа күн тэриллиэҕиттэн олох дириҥ үөһүгэр өтөн киирэн, киэҥник, дириҥник сырдаппытынан барбыт. Оччотооҕу кэмҥэ үлэни өрө туппут дьону бэлиэтээн, олох-дьаһах, үлэ-хамнас мөкү, мөлтөх өттүн саралыы тардан, кириитикэ күөстүү оргуйара.

Улуу суруйааччылар

Биһиги улууспут хаһыата чахчы табыллыбыт, дьоллоох хаһыаттартан биирдэстэрэ буолар. Саха народнай поэта Бүөтүр Тобуруокап хаһыаты төрүттэспит эрэ буолбатах, кини айар үлэтин былаһын тухары хаһыат үлэтигэр көхтөөх кыттыыны ылбыта. Ыстаал бөрүөтүн анныттан төрөөн-үөскээн тахсар алыптаах хоһооннорун буруолаппытынан аҕалан, аан бастаан улууһун хаһыатыгар күн сирин көрдөрөр халбаҥнаабат үгэстээҕэ, киэҥ эҥсиилээх публицистическай ыстатыйаларын тиһигин быспакка бэчээттэтэрэ. Кини сабыдыалынан уус тылга умсугуйуу, айар тыл абыгар ылларыы ыччат ортотугар ураты күүһүрбүтэ. Хаһыат тула түмсүбүт айар ыччакка аналлаах литературнай страница чаастатык тахсар буолбута. Ити көҕүлээһини иилэ хабан ылан, оччотооҕу ССКП райкомун сэкирэтээрэ Георгий Чиряев, ЫБСЛКС райкомун сэкирэтээрэ Юрий Прокопьев бэйэлэринэн иилэһэн-саҕалаһан барбыттара. Ити курдук оройуон үрдүнэн үлэлиир «Чэчир» литературнай түмсүүнү тэрийбиттэрэ, салайааччынан поэт Петр Тобуроковы анаабыттара. 1958 с. ленинскэй комсомол тэриллибитэ 40 сылын көрсө «Дьоллоох айаҥҥа» диэн түмсүү чилиэннэрин хомуурунньуга тахсыбыта. Онно сүүрбэччэ автор кыттыбыта, кинилэр истэригэр кэлин киэҥник биллибит Александр Николаев, Семен Руфов, Степан Дадаскинов, Николай Герасимов-Айталын, Прокопий Прокопьев, Дмитрий Апросимов курдук талааннаах суруйааччылар бааллара. Ити улуустар ортолоругар бастакы хараҥаччы этэ. Бүөтүр Тобуруокап күөдьүппүт кутаата өрө сирэлийэн тахсан, бэйэтин тула талааннары түмэ, айар куту иҥэрэ, дууһаларын угуттуу турар. «Чэчир» иитэлээн, торолута үүннэрэн таһаартаабыт талааннаах суруйааччыларын ортолоругар саха бастакы фантаст-суруйааччыта Гаврил Угаров, киэҥник биллэр уран тыл маастардара Степан Дадаскинов, Василий Сивцев, Николай Герасимов-Айталын, Василий Алексеев, Василий Титов, Петр Одорусов, Мария Матахова, Прокопий Прокопьев, Дмитрий Апросимов, Василий Гольдеров, Николай Тобуруокап, Миитэрэй Наумов бааллар. Бэйэлэрин айар талааннарынан ааҕааччыларын үөрдэ сылдьар, сорохторо хастыы да кинигэлэрдээх поэттар Василий Харлампьев-Хара Лааҥкы, Петр Федоров-Хоринскай, Иван Иванов-Уйбаан Ороһуунускай, Елизавета Гаврильева, Мария Данилова, Зинаида Иванова, Василий Прокопьев-Кыыдаан, Василий Кухотов-Быралгы, Егор Васильев, Семен Дадаскинов, Николай Павлов, Иннокентий Степанов, Петр Егоров-Көрбөт Бэйээт, Петр Егоров-Бэтиэхэ Бүөтүр, Гордей Семенов айымньылара мэлдьи ытыс үрдүгэр түһэриллэрэ, дьон кутун тутара. Биһиги композитордарбыт, мелодистарбыт Георгий Никифоров, Мария Константинова, Николай Бойлохов, Владимир Ксенофонтов, Трофим Семенов, Иван Семенов айбыт ырыалара киэҥ Сибиир, Саха сирин бүтүннүүтүн үрдүнэн чуордук дуораһыйаллара.

«Чэчир» түмсүү эрэдээксийэ иһинэн күн бүгүнүгэр диэри тэтимин ыһыктыбакка үлэлии олорор, үйэ аҥарыттан ордук кэм устата төһөлөөх ыччат сүрэҕин күөртээбитин, айар куту иҥэрбитин ааҕан таһаарар уустук. Үөһээ Бүлүүттэн сүүрбэччэ Суруйааччылар союзтарын чилиэннэрэ, 50-ча идэтийбит суруналыыстар үүнэн тахсыыларыгар улуус хаһыатын оруола сүдү улахан.

Эстафета — спортивнай сезону арыйыы

1960 сыллаахха сайыҥҥы спортивнай сезон сонуннук, уратытык аһыллыбыта. Ол курдук, хаһыат эрэдээктэрэ Семен Степанович Базаров көҕүлээһининэн бэс ыйын 12 күнүгэр «Коммунизм суолунан» хаһыат бирииһигэр чэпчэки атлетикаҕа эстафета аан маҥнайгытын ыытыллыбыта. Манна кылаабынай судьуйанан Михаил Кириллович Егоров үлэлээбитэ. Барыта холбоон үс этапка алта хамаанда кыттыбыта. Дистанция уопсай уһуна 3100 миэтэрэ этэ.

Дьэ, бу сылтан саҕалаан оройуон хаһыата нэһилиэнньэ ортотугар спорду уонна чөл олоҕу киэҥник тарҕатааччынан буолан, күн бүгүнүгэр диэри биир да сылы көтүппэккэ эстафетаны ыытара үтүөкэн үгэскэ кубулуйда. Сүүрүү сезонун арыйар эстафета палочката утуу-субуу бииртэн бииргэ бэриллэн, бу бэртээхэй спорт бырааһынньыгыттан элбэх сүүрүүк уһаарыллан-хатарыллан тахсыбыта. Ол курдук, кыһыл көмүс биэтэккэ буһан-хатан тахсыбыттара: уҥмат тыыннаах сүүрүктэр Андрей Устинов, Кирилл Никифоров, Геннадий Николаев; аан дойдутааҕы кылаастаах спорт маастардара Михаил Еремисов, Николай Бускаров, Сардаана Трофимова, ССРС спордун маастара Олег Пелагеин, Россия спордун маастардара Алена Узнаева, Диана Тартакынова, СР спордун маастардара Аркадий Иванов, Василий Можуков, Яна Алексеева, Валентина Иванова уонна республика чемпионнара, призердара Света Солдаткина, Оксана, Света, Дима Ульяновтар, Ноя Устинова, Юлия Цыганкова, Лена Кононова, Вера Бубякина, Юлия Шелекасова, Ольга, Ирина, Володя Матвеевтар, Вася Михайлов, Алик Прокопьев, Надя Никифорова, Варвара Тимофеева, Света Руфова, Айна Александрова, Маша, Мотя, Пелагея Григорьевалар онтон да атыттар.

Хаһыат бэриниилээх фотокорреспондена Виталий Попов эстафета тэрээһинин баһыттан атаҕар диэри бэйэтин баҕа өттүнэн иилиир-саҕалыыр этэ. Ол бочуоттаах миссияны билигин эстафета солбуллубат тэрийээччитэ, судьуйата Геннадий Николаев сүгэринэн киэн туттабыт.

Көлүөнэлэр солбуһуулара

Хаһыакка хас да көлүөнэ суруналыыстар айар маастарыстыбаларын чочуйан, дууһаларын ууран, үлэлээн кэллилэр. Өр сылларга айымньылаахтык үлэлээн, хаһыат историятыгар ааттара көмүс буукубанан суруллар суруналыыстар ортолоругар Семен Захаров, Филипп Суханов, Анна Алексеева, Василий Матахов, Иван Федотов, Егор Афанасьев, Николай Васильев, Софрон Тарасов, Виталий Попов, Алексей Козлов бааллар. Кинилэр очерканы, зарисовканы, репортаһы, публицистиканы суруйууну дэгиттэр баһылааннар хаһыат ааҕыллымтыа, кэрэхсэнэр буолуутун ситиспиттэрэ, тираһа элбээһинигэр тирэх уурбуттара.

Уопсастыбаннай кэрэспэдьиэннэр

Хаһыат аҥардас аҕыйах ахсааннаах айар кэлэктиип күүһүнэн улуус киэҥ иэнин, олох бары эйгэтин тилэри хабан, сиһилии сырдатар кыаҕа суох. Онуоха сыаната биллибэт улахан көмөнү хаһыат актива оҥорор, хас нэһилиэк, тэрилтэ ахсын коррпостар тэриллэллэрэ. Кинилэр туох ураты сонун буолбутун, үлэ ситиһиитин, куоталаһыы хаамыытын, кыайыылаахтар тустарынан, үлэ тэрээһинигэр саҥа саҕалааһыннары суругунан даҕаны, төлөпүөнүнэн даҕаны тута иһитиннэрэ тураллара. Бэйэлэрин үтүө баҕаларынан ылыммыт эбээһинэстэригэр бэриниилээх оннук көмөлөһөөччүлэрбитинэн Намҥа Василий Ильин, Мария Иванова, Клара Кардашевская, Василий Петров, Люция Егорова, Ороһуга — Иван Докторов, Конон Корякин, Прокопий Лебедкин, Тамалакааҥҥа — Дмитрий Николаев, Макар Иванов, Харбалаахха — Руслан Кривошапкин, Анисим Васильев, Кэнтиккэ — Тимофей Николаев, Михаил Намын, Клара Алексеева, Өргүөккэ — Иван Васильев, Михаил Иванов, Туобуйаҕа — Иван Сидоров, Василий Яковлев, Хороҕо — Юрий Самсонов, Николай Струкин, Николай Павлов, Оҥхойго — Василий Евдокимов, Василий Егоров, Мэйиккэ — Василий Кухотов, Боотулууга — Иван Багынанов, Прокопий Прокопьев, Мария Золотарева, Алексей Николаев, Далырга — Николай Алексеев, Дмитрий Донской, Василий Сабаров, Варвара Лукина, Маҥааска — Иван Иванов, Афанасий Семенов, Дүллүкүгэ — Мария, Розалия Алексеевна Лаппаровалар, Василий Ан буолаллара. Оройуон кииниттэн суруйар киһи ахсаана өссө элбэҕэ, кинилэртэн Софрон Докторов, Родион Ильин, Адам Данилов, Петр Прокопьев, Петр Гольдеров, хаартысканан дьүһүйүүгэ Иван Ласточкин, Мария Иванова уһулуччу чорбойоллоро.

Оттон советскай, партийнай, хаһаайыстыбаннай салайааччылар, специалистар хаһыат сырдатар үлэтигэр кыттыыны бэйэлэрин иэстэринэн ааҕыналлара, тирээн турар болҕомтолорго ааҕааччылар болҕомтолорун тардаллара, ону ситиһиилээхтик быһаарыы суолларын ыйаллара, сүбэ-соргу оҥороллоро. Ону тэҥэ чопчу проблеманы иҥэн-тоҥон чинчийэр, өр сылларга идэтийэн суруйар бэйэлэрин дьыалаларын баһылаабыт профессионаллар бааллара. Холобура, оҕону иитии, оскуола, дьиэ кэргэн проблемаларын дириҥник хорутан, ССРС народнай учуутала Михаил Андреевич Алексеев, народнай педагогика салаатын төрүттээбит академик Константин Спиридонович Чиряев суруйуулара мэлдьи киэҥ сэҥээриини тардаллара. Кинилэр маасса өйүгэр-санаатыгар иҥэн хаалар гына чаҕылхай уобарастарынан ытаһалаан, холобурдарынан бигэргэтэн уу сахалыы суруйар талааннаах публицистар этэ. Итини сэргэ оскуола иитэр-үөрэтэр үлэтин проблематыгар республикаҕа тиийэ киэҥник биллэр педагогтар Дмитрий Спиридонов, Василий Ильин, Ульяна Тимофеева, Евдокия Егорова, Василий Долгунов, Владимир Судинов, о.д.а. мэлдьи суруйаллара. Культура уонна искусство тематын биллиилээх мелодистар Николай Бойлохов, Мария Константинова, культура туйгуннара Илья Давыдов, Иван Иванов тиһигин быспакка көтөҕөллөрө. Айылҕа харыстабылыгар, экология проблемаларыгар Егор Семенов, Руслан Кривошапкин, Александр Иванов, Иннокентий Степанов, атыыны-эргиэни сайыннарыыга Иван Слепцов, Леонид Варвариков, Ариан Конобулов, доруобуйа харыстабылыгар Раиса Андреева, Адам Афанасьев кыайа-хото суруйаллара.

Сэбиэскэй кэмҥэ улуу Ленин: «Хаһыат — коллективнай агитатор уонна пропагандист эрэ буолбакка, кини коллективнай тэрийээччи» диэн ыйыыта сокуон курдук тутуһуллара. Бастыҥ уопуту тарҕатыы, наука ситиһиилэрин пропагандалааһын, куоталаһыыны тэрийии, көҕүлээһин, үлэ бастыҥнарын туһунан умсугутуулаахтык суруйуу, үлэ миэстэлэригэр рейдэлэри тэрийэн, итэҕэстэри саралааһын, агиткультбиригээдэлэр үлэлэрин киэҥник сырдатыы, «Редакция төгүрүк остуола», «Аһаҕас кэпсэтии» диэн мероприятиелар сотору-сотору тэриллэннэр баар проблемалары кимтэн да толлугаһа суох аһаҕастык ырытыһыы, хаһыат ыытар үлэтин нэһилиэнньэ иннигэр отчуоттааһыннар редакция айар үлэһиттэриттэн үрдүк эппиэтинэһи, киэҥ билиини ирдиирэ, мэлдьи олох үөһүгэр сылдьарга күһэйэрэ.

Хаһыат типографията суох тахсыбат

Хаһыат типографията суох тахсыбат. Кинилэр биир сыаллаах-соруктаах курдук эрээри, тус-туспа тэрилтэ быһыытынан сайдан барбыттара, эрэдээксийэ — идеологическай, оттон типография — промышленнай тэрилтэлэргэ киирсэллэрэ. Бастаан утаа анал идэлээх кадр суоҕунан мындыр дьон сүрэхтэрин баҕатынан үлэлии-үлэлии үөрэнэн, сайыннаран барбыттара. Мария Ивановна Авдеева — сэбиэдиссэй, Мария Федоровна Павлова — наборщик быһыытынан иккиэйэҕин саҕалаабыттара. Сэрии ыар усулуобуйатыгар мөлтөх полиграфическай базаҕа кинилэр түүннэри-күнүстэри бэриниилээхтик үлэлээһиннэрин түмүгэр эрэ хаһыат тахсар кыахтаммыта. Хас биирдии буукуба, знак илиинэн талыллан, механическай бэчээттиир массыына 200 киилэлээх ыйааһыннаах барабанын илиинэн эргитэн, хаһыаты таһаарыахха диэтэххэ иккиэйэх дьарамай киһиэхэ сыраны-сылбаны эһэр, ыарахан үлэ этэ. Ону 1951 с. ПСМ-1 маркалаах электрическэй бэчээттиир массыына, 1962 с. сибиниэс строкаларын уулларан кутар линотип Н-7 кэлэннэр илии ыарахан үлэтин солбуйбуттара.

Мария Ивановна Авдеева кэнниттэн типография директордарынан Ефрем Бороннуров, Никон Михайлов, Афанасий Скрябин эмиэ сүрэхтэрин баҕатын, булгуруйбат дьулуурдарын, үрдүк эппиэтинэстэрин ыһык оҥостон, айымньылаахтык үлэлээбиттэрэ. 1964 сыллаахха полиграфияҕа баай уопуттаах Василий Степанович Кынатов директорынан ананан, Ньурбаттан кэлбитэ. Кини отуттан тахса сыл тура тэбинэн үлэлээн, бу тэрилтэни сүһүөҕэр туруорбута, улууска бэчээт сайдыытыгар бэйэтин боччумнаах кылаатын киллэрсибитэ. Өр сыллаах айымньылаах үлэтэ үрдүктүк сыаналанан, Бэчээт туйгуна, норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ ааттары ылар чиэскэ тиксибитэ.

Өр сылларга үлэлээн, типография үлэтин сүксүбүт-көтөхсүбүт, тэрилтэ сайдыытыгар умнуллубат суолу-ииһи хаалларбыт ветераннарынан Мария Павлова, Анна Канаева, Мария Сячикова, Анна Михайлова, Евдокия Павлова, Вера Ныннырова, Прокопий Ердашев, Мария Скрябина, Нина Саньяхова, Федора Харахова буолаллар. Василий Степанович олохтоох ыччаттартан анал үөрэхтээх кадрдары иитиини сыал-сорук оҥостон үлэлээбитэ, дьоҕурдаахтарын талан, үөрэххэ ыыталыыра. Ол курдук, Новосибирскайдааҕы полиграфическай училищены бүтэрэн кэлэннэр Розалия Данилова, Марфа Еттянова, Галина Шеметова, Любовь Турахова, Зинаида Захарова, Раиса Семенова, Александра Сунтарова, Лена Степанова, Александр Харлампьев, Лариса Филиппова, Евдокия Уларова, Иона Григорьев, Михаил Сячиков, Оксана Халанникова, Роман Ксенофонтов, Любовь Борисова, Сардаана Андреева, Альбина Григорьева, Александра Егорова, Ирина Абрахова үлэ ударниктара, маяктара буола иитиллэн тахсыбыттара.

Ыһыллыылаах-тоҕуллуулаах 90-с сылларга

Ыһыллыылаах-тоҕуллуулаах 90-с сыллар ыар тыыннара эрэдээксийэ, типография тэрилтэлэрин хаарыйбакка ааспатаҕа. Туох да бэлэмэ, эрдэттэн чиҥ-чаҥ тэрээһинэ суох ырыынакка киирии диэн, иннэ-кэннэ биллибэт бутуллуу кэмэ, орой үрдүгэр эмискэ этиҥ эппитинии, соһуччу кэлэн, олох укулаатын төрдүттэн түөрэн, түҥнэри эргитэн таһаарбыта. Ол хаһыат салгыы сайдыытыгар улахан охсууну оҥорбута. «Сахаполиграфиздат» тэрилтэ генеральнай директора Илья Михальчук бирикээһинэн типография эрэдээксийэҕэ холбоһо сылдьан баран, сотору кэминэн арахсарга күһэллибиттэрэ. Оччолорго Бүлүү оройуонун типографиятыгар саҥа офсетнай бэчээттиир массыына кэлбитэ. Онон хаһыат бэчээттэнэр хаачыстыбатын тупсарар сыалтан Үөһээ Бүлүү оройуонун хаһыата Бүлүүгэ бэчээттэнэр буолбута. Онтон сиэттэрэн типография бэчээтинньигэ Михаил Сячиков онно көһөн, үлэлииргэ күһэллибитэ. Типография хаһыаты таһаарар сүрүн үлэтиттэн матан, бэчээтинньигэ суох хаалан, сабыллар аатыгар барар. Үлэһиттэр барыталаан, бүтэһиккэ үс эрэ үлэһиттээх: бэчээтинньик Роман Ксенофонтов, бухгалтер Сардаана Андреева уонна дириэктэр Ирина Абрахова буолан уустук кэмҥэ олороллор.

Оччотооҕу салайааччы Ирина Петровна Абрахова мындыр салалтатынан, булугас-талыгас майгытынан типографияны саппат туһугар араастык дьаһанан, ороскуоту кыччатар кыһалҕатыгар олорбуттара. Ол да гыннар, дьуһуурустубалаан олорон, сакаас киирэн хаалаарай диэн типография биир да мүнүүтэҕэ аанын хатаабакка тиргиччи үлэлии олорбута. Оннук да буолбута. Биир үтүө күн улуус сиргэ кэмитиэтэ сир барыта пааспарданыахтаах диэн 10 тыһыынча экземпляр пааспар сакаастаан, санаалара биирдэ өрө көтө түспүттээх. Мантан салгыы харчы кыралаан хамсаан, сакаас киирэрэ чаастатыйан, биэс киһи холугар үлэ биирдэ баһаамныы түспүтэ. Ити курдук икки устар сыл тухары үлэлээн, арыый харчылаһан, тыын ыла түһэн баран, аны кыра дьиэ туттар аакка түспүттэрэ. 8х8 чааһынай дьиэни босхону эрэ үрдүнэн көтүрэн аҕалан тиэргэннэригэр туттаран, ону салҕаан, үрдүттэн тоннанан ыйааһыннаах массыыналарын кыраанынан көтөхтөрөн киллэрбиттэрэ.

Типография уонна эрэдээксийэ

2006 сыллаахха СР Бырабыыталыстыбатын дьаһалыгар олоҕуран, типография уонна эрэдээксийэ холбоһон биир тэрилтэ буолбуттара. Эрэдээктэр-дириэктэринэн Ирина Петровна Абрахова ананан айымньылаахтык үлэлээбитэ. Инньэ гынан барыта 18 үлэһиттээх, өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн үбүлэнэр «Үөһээ Бүлүү» судаарыстыбаннай тэрилтэ тэриллэн, үлэтин-хамнаһын өссө далааһыннаан, кэҥэтэн, сайдар суолга эрэллээхтик үктэнэр.

2010 сыллаахха бүлүүлэр курдук сыаналаах офсетнай бэчээттиир массыынаны ылар туһугар норуот хамсааһынын таһааран, телевидение, араадьыйа нөҥүө аһаҕас марафон тэриллибитэ. Улууспут 34 тэрилтэтэ уонна 54 биирдиилээн дьон бэйэлэрин баҕаларынан сэмэй көмөлөрүн киллэрэн, 362 тыһыынча солкуобай хомуллубута. Онно эбии тэрилтэ бэйэтэ 138 тыһыынча солкуобайы уган, СӨ Бэчээтин департамена 1 мөлүйүөн солкуобайы тыыран, өр кэмҥэ ыра санаа оҥостубут сыаналаах омук массыынатын атыылаһан, саҥалыы форматтаах хаһыат бэчээттэнэн тахсан ааҕааччыларын үөрдүбүтэ. Хас биирдии сэмэй кылаатын киллэрбит дьон ааттара хаһыат историятыгар кыһыл көмүс буукубаларынан киирбитэ.

Күн бүгүн «Үөһээ Бүлүү» автономнай тэрилтэ 10 үлэһиттээх дьоҕус тэрилтэ эрээри үлэтэ-хамнаһа, сылдьар ыыра киэҥ. Эрэдээктэр-дириэктэринэн «Саха сирэ» хаһыакка уһун кэм устата таһаарыылаахтык үлэлээбит, хаһыат үлэтин ымпыгын-чымпыгын толору баһылаабыт, аныгылыы көрүүлээх салайааччы Александр Иннокентьевич Тарасов үлэлии олорор. Эрэдээксийэ састааба эдэр, үгүстэрэ анал үөрэхтээх суруналыыстар уонна полиграфистар, умнуллубут үгэстэри хаттаан сөргүтэргэ, билиҥҥи кэм уратыларын учуоттаан, хаһыаты уларыта тутарга дьулуурдара улахан. Онон улууспут хаһыата уруккутун курдук олох инники күөнүгэр тахсан, сырдыкка-сайдыыга угуйар маяк буола турар. Улуус хаһыата саҥалыы тыыннанан, билигин нэдиэлэҕэ биирдэ халыҥ нүөмэринэн тахсар, хас биирдии ыалга кэтэһиилээх күндү ыалдьыт. (прим. 2019 сыл ахтыллар)

«Улуус медиа» сайт — олох ирдэбилэ

Кэлиҥҥи кэмҥэ интэриниэт сайдан, аныгы технология быһыытынан араас хабааннаах сайтар элбээтилэр. Бу билиҥҥи тэтимнээх олох тулхадыйбат ирдэбилэ буолла. 2018 сыл муус устар ыйыттан өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн «Улуус.медиа» сайт аһыллан үлэтин тэтимнээхтик, эрчимнээхтик саҕалаата. Бу сайт өрөспүүбүлүкэ 34 улууһун хаһыаттарын түмэн, иһитиннэрэр-биллэрэр хабааннаах улахан сайтка кубулуйда. «Улуус.медиа» көмөтүнэн информацияны киэҥ араҥаҕа тириэрдии хаһааҥҥытааҕар да тэтимирэн, сайдан, олохтоохтор улууспут олоҕун-дьаһаҕын күннэтэ көрө-истэ, ааҕа-билэ олороллор.

Түмүккэ

Хайа да кэм түбүлээбитин, былаас уларыйбытын-тэлэрийбитин иһин хаһыат сүрүн сыала-соруга халбаҥнаабат биир — норуоту сомоҕолоон, биир сутурукка, өйгө-санааҕа түмүү, айар-тутар үлэҕэ көҕүлээһин, иһитиннэрэн-биллэрэн иһии, саҥаны-бастыҥы олохтооһуну тэрийии, наука ситиһиилэрин пропагандалааһын, норуоту олоҕун-дьаһаҕын сырдатыы. Тыл уонна бэчээт көҥүлэ сокуонунан мэктиэлэнэр.