Ууһуур удьуор хааны үөрэтээчилэр (генетики) киһи “митохондрильнай ДНК-тын үйэлэр усталарыгар уларыйан араастаһан кэлбитин үөрэтэн, чинчийэн көрөн билбиттэринэн билигин Аан дойдуга баар икки атах (человечество) быһа холоон 150-200 тыһ. сыл анараа өттүгэр Аапырыка хотугулуу-илиҥҥи өттүгэр төрөөбүт биир дьахтартан удьуордуурбутун быһаарбыттара. Оттон эр киһи у-игрек хромосомын уларыйыыларын үөрэтэн (полиморфизм) билбиттэринэн, билигин Аан дойдуга баар эр киһи 60-ча сыл анараа өттүгэр эмиэ Аапырыкаҕа төрөөбүт биир эр бэрдитэн удьуордуурбутун билбиттэрэ. Эр киһи у-игрек хромосома аҕатыттан уолугар \р\ бэриллэр, кыыс оҕоҕо бэриллибэт. Онон билигин Аан дойдуга баар киһи-аймах биир дьахтартан уонна эр киһиттэн төрүттээхпитинэн, бары уруулуу биир ууһуур удьуор хааннаах эбиппит, ол аата омугунан араастаһыы, туоратыһыы, сэнээһин курдук түктэри көстүүлэр олоҕо суоҕун билим (наука) итэҕэтиилээхтик уонна букатыннаахтык бигэргэттэ.
50-ча тыһыынча сыл анараа өттүгэр биир ийэттэн-аҕаттан төрүттээх аҕа уустара уонна биис уустара ахсааннара элбээн эр киһи салайыытынан, сирдээһининэн, дьаһайыытынан дьон-сэргэ саҥа сирдэри көрдүүр Улуу көһүүлэрэ (миграция) саҕаламмыта. Бастакы көһүү дьоно (миграция) тыһыынчанан сыллар усталарыгар айаннаан Австралия сирин-уотун булбуттара, олохсуйбуттара. Ол кэнниттэн иккис улахан көһүү дьоно уһун унньуктаах айан кэнниттэн Киин Аасыйа сирин булбуттара уонна устунан Сибиири. Онтон кэлин Эмиэрикэҕэ тиийэ барбыттара. Маннык Улуу көһүүлэри эр киһи у-игрек хромосомын уларыйыыларын, араастаһыыларын (полиморфизм) үөрэтии түмүгэр билбиттэрэ. Бигэргэппиттэрэ (генетики).
Онон икки атах (человечество) төрөөбүт-үөскээбит уйатынан хотугулуу-илиҥҥи Аапырыка буолар уонна онтон бары тарҕанан Аан дойдуну, сири-уоту иччилээтибит, баһылаатыбыт.
Үөһэ этиллибит чахчыларга (факты) олоҕуран, икки атах Аапырыкаттан атын сиргэ бары кэлии дьон буолар эбиппит. Ол аата Саха сиригэр сахалар эмиэ кэлии дьонунан буоларбытын билим бигэргэтэр. Дириҥ үрэххэ көстүбүт хаһыы түмүгүнэн, киһитиҥи харамай 2-3 мөлүйүөн сыл анараа өттүгэр баар диэн бигэргэтии, дьиҥинэн баар буолан олоро сылдьыбытын да иһин кини удьуордарын олоҕо, сайдыыта муҥур, “геннара” кимиэхэ да салгыы бэриллибэтэх.
Биллэрин курдук, сахалар билигин олорор сирдэригэр хаһан, хайдах, ханан, хантан кэлбит суолларын-иистэрин торумнуур билим (наука) таһымынан улаханнык чуолкайдана, быһаарылла илик курдук. Ол курдук, сахалар кимтэн кииннээхпитин, хантан хааннаахпытын уонна уонунан үйэлэр усталарыгар ханан, хайдах олорбуппутун, үөскээбиппитин быһаарыы баччааҥҥа диэри кыалла илик быһыылаах. Сорох үөрэхтээхтэр, чинчийээччилэр этэллэринэн былыргы сахалар төрүттэринэн 20-30 тыһыынча сыл анараа өттүгэр Киин Аасыйаҕа олоро сылдьыбыт “арийдартан” төрүттээхпит диэн суруйаллар. Ол курдук, Фефелева В.В. ааспыт үйэ 70-80 -с сылларыгар Саха сиригэр кэлэ сылдьан, сахалар хааннарын үөрэтэн көрөн билбитинэн арийдарга эрэ баар “антигены” булбута (HLA A-1 B-17). Бу “антиген” сахаларга атын арийдартан төрүттээх омуктарга баар антигеннартан элбэхтик көстүбүтүнэн “частота” саха омуга кинилэрдээҕэр кырдьаҕаһын туоһулуур. Ол туһунан Фефелева В.В. бэйэтин кинигэтигэр тоһоҕолоон быһаарбыта ( В.В. Фефелева. “Предками якутов были арийцы”. Красноярск ПИК “Офсет”, 2014 г. стр. 224).
Онон биһиги сабаҕалааһыммытынан саха омуга кырата уонча тыһыынча сыл анараа өттүгэр Киин Аасыйаҕа бэйэтэ туһунан тыллаах-өстөөх арийдартан төрүттээх биис уустарыттан удьуордуурбутун 2021 сыллаахха суруйан турабыт (Сахалар суолларын соноро, 2021 с. тохсунньу-олунньу ый, Харыйалаах ыала, Үөһээ Бүлүү. Николаев Ф.Л.) бу сурукка биһиги С. Крамер, Т.Райс, А. Клёсов, Г. Лэмб, А. Оловинцов, В.В. Фефелева суруйууларыгар сигэммиппит. Онон саха омуга түҥ былыргыттан биис ууһа (омук) быһыытынан күн бүгүнүгэр диэри Улуу Итэҕэлин олоҕун-майгытын, иитиллэн кэлбит сүрүн дьарыгын, сиэрин-туомун, тылын-өһүн ханнык да дьалхааннаах кэмнэргэ ыспакка-тохпокко, харыстаан күн бүгүҥҥэ дылы илдьэ кэлбит Улуу үтүөбүтүн омук быһыытынан атыммытын, уратыбытын, кэрэбитин баччааҥҥа диэри илдьэ сылдьарбыт бэйэтэ туһунан Улуу холобур буолар. Ол курдук, үйэлэр усталарыгар төрөөбүт төрүт тылбытын, иитиллэн кэлбит сүрүн дьарыкпытын (сылгы, ынах сүөһү) төрөөбүт тулалыыр Ийэ айылҕабытын харыстыыр майгыны, түҥ былыргыттан илдьэ кэлбит Улуу Итэҕэлбитин, киниэхэ анаммыт ыһыах ыһыытын, Аар саарга аатырбыт Улуу тылынан айымньыбытын – Улуу Олоҥхону XXI үйэҕэ диэри улаханнык уларыппакка, умнубакка Саха сирин тыатын дьоно илдьэ кэлбит үтүө майгыбыт суураллар, симэлийэр, умнуллар олох майгытыттан туоратыллар куттал үөскээбитин билиэҕиҥ, өйдүөҕүҥ. Бу этиллибит уратыбытын, атыммытын, кэрэбитин харах харатын курдук харыстаан ыспакка, тохпокко үйэлэр усталарыгар салҕанан барарын Улуу Итэҕэлбитин сөргүтэн, тилиннэрэн омукпут дьонун биир өй-санаа иэйиитигэр киллэрэн биир үтүө майгыны-сигилини тутуһуннарар чэгиэн чэбдик чөл олоҕу түстүүр кыахтаах суолунан Улуу Итэҕэлбитин сөргүтүү, тилиннэрии күннээҕи олохпут майгытыгар киллэрии буоларын билиэххэ. Оччоҕуна омукпут биир өй-санаа иэйиитигэр киирэн биир ытык соругу тутуһан өлбөт-сүппэт сүбэбитин тобулуоҕуҥ үллэр үгүс үйэлэргэ тыыннаах Чөл буолар сайдыы киэҥ аартыгын аһыаҕыҥ, инники сайдыыбыт дьуолкатын охсуоҕуҥ. Саха омуга атын омуктартан атыммытынан, уратыбытынан бэйэбит төрөөбүт төрүт тыллаахпыт буолар. Биллэрин курдук, саха тыла түҥ былыргыттан баар буолбутун билиҥҥи үөрэхтээхтэр сабаҕалыыллар. Ол курдук: «У енисейцев была письменность, которая могла лечь в основу китайских, хеттского, шумерского, индского письма»… Примечание (автор настоящей книги): если письменность у енисейцев действительно была, то она в своей динамике могла дойти и до шумеров, но скорее всего, в виде, практически неузнаваемом через тысячелетия (стр.247 книги История ариев и эрбинов. А.А. Клёсов издательство «Концептуал», 2017 г., Москва). Маны тэҥэ А. Клёсов этэринэн, Енисей баһыгар олорбут биис уустара – бэйэлэрэ туһунан суруктаах-бичиктээх буолуохтарын сөбүн ыйбыт уонна кинилэр тыллара «прототюркскай» буоларын сабаҕалыыр (А.А. Клёсов. Стр.245 История ариев и эрбинов. издательство «Концептуал», 2017 г., Москва). Оттон түүр тыллаах биистэр хаһан баар буолбуттарын туһунан А.Клёсов бэлиэтээбитинэн, биһиги эрабыт бастакы тыһыынча сылыгар арахсан, элбээн барбыттарын суруйар: «Но у лингвистов нет понятия «прототюркские языки» у них тюркские языки начались видимо сразу начиная с начала нашей эры. Но, на самом деле, не «начались» они, а разошлись на ветви в 1 тыс. н.э (А.А. Клёсов. Стр.245 История ариев и эрбинов. издательство «Концептуал», 2017 г., Москва). Онтон саха тыла биллэрин курдук, түүр тыллаах омуктартан олох кырдьаҕастара түҥ былыргыттан силистээҕин-мутуктааҕын тылы үөрэтээччилэр үксүлэрэ бигэргэтэллэр. Онон, биһиги тылы чинчийээччилэрбит ууһуур удьуор хааны үөрэтээччилэр уонна омукпут олоҕун сэһэнин (история) токкоолоһор үөрэхтээх дьоммут сахабыт тылын хаһан, ханна, хайдах баар буолбутун аныгы билии-көрүү, билим (наука) кыахтарын толору туһанан билиэххэ, көрүөххэ, чопчулуохха, омук сирдэринэн баран чинчийиэххэ, улэлиэххэ баара. Ол курдук, биһиги 2013 с. Үөһээ Бүлүүгэ саха омугун олоҕун сэһэнин (история) чопчулуур, токкоолоһор туһугар анал үөрэхтээх эдэр дьону (тюркологи, генетики, историки, искусствоведы) омук дойдуларын улахан үөрэхтэрин кыһаларыгар элбэх баайдаах түмэллэригэр (университеты, библиотеки) уонна араас былыргы хаһыылары чинчийиигэ үөрэтиигэ анаан икки-үс сыл үбүлээн үөрэтиэххэ, чинчийиэххэ диэн этиини Төгүрүк остуолунан ылынан Илбит тойотторугар ыыппыппыт. Ону баара биллэрин курдук кинилэртэн дьүөссүннээх хоруй кэлбэтэҕэ.
Биллэрин курдук, Аан дойду омуктарын сэһэнэ кэрэһэлииринэн биһиги эрабыт 1700 сыл анараа өттүгэр хотугулуу-арҕаа Индияттан көс биистэр Хара муора кытылынан тайаан сытар хонуу куйаарга тоҕо ааҥнаан киирбиттэрэ. Бу кэлбит биис уустара икки аҥыы хайдан биирэ арҕаа, иккиһэ илин диэки арахсан барбыттара. Арҕаа барбыт биис уустара хотугу Италияҕа «этрусстар» культураларын олохтообуттара. Оттон илин барбыттар грек омуктар ааттыылларынан «скифтэр» диэн буолбуттара (саки). (стр.32 Скифы. Тамара Т.Райс. Строители степных пирамид, 2009 г.). бу сакилар удьуордара тыһыынчаттан тахса сыл устата Орто Аасыйанан билиҥҥи Афганистан сиринэн уонна хотугулуу арҕаа Индиянан тарҕанан олоро сылдьыбыттара биллэр. Ол курдук, биһиги эрабыт 100-тэн тахса сыл анараа өттүгэр билиҥҥи Афганистан Кандагар куоратын сиригэр Сакастан диэн Или тэрийбиттэрэ. Кинилэр удьуордара Индияҕа тиийбиттэрэ уонна устунан олохтоох биистэри кытта буккуһан суураллыбыттара (стр.125 Краткая история человечества. С древнейших времен до наших дней. Справочник/Константин Пыжов –М. Вече, 2012 – 608 с.)
Сахалар сакилардыын удьуордуурбутун биир биис ууһа буоларбытын 2000 тыһ. сыл анараа өттүгэр Алтайга (Пазырык) булуллубут удаҕан дьахтар көмүүтүн хаһан булбут малларыттан көстөр (Алтайская принцесса). Ол курдук, хаһыыттан булуллубут таҥаска уонна араас малларга оҥоьуллубут ойуу-бичик (орнамент) билиҥҥи сахалар оһуордарыгар, киэргэллэригэр маарынныыра биллибитэ. Ол туһунан немец үөрэхтээҕэ Умма Йохансан Саха сиригэр кэлэ сылдьан кэпсээбитэ. Биллэрин курдук, сахалар уонна сакилар көмүүлэригэр аты көмөр идэлээхтэрэ уонна кинилэр миинэр сылгыларын аттыыллара, сиэлин сэлииллэрэ, кутуругун өрөр идэлээхтэрэ. Үгүс үөрэхтээхтэр этэллэринэн, илиҥҥи уонна арҕааҥы сакилар (сахалар) биир тыллаах өстөөх, биир биис уустара буолалларын бигэргэтэллэр. Манна олоҕуран, биһи төрүттэрбит скифтэр (сакилар) буолуохтарын сөп, ону учугэйдик чинчийэн билиэххэ, көрүөххэ. Сакилар түөрт тыһыынча сыл кэриҥэ анараа өттүгэр Хара муора хоту өттүнэн тайаан сытар Улуу хонуу куйаарга (степь) кэлэннэр биир бастакынан тимири уһаараннар сылгыны үүннээбит, тэһииннээбит, сыһыппыт буолуохтарын сеп. Ол туоһутунан сахаларга сылгыны дьөьөгөй оҕото диэн таҥара оҥостон ытыктыыбыт, таптыыбыт, миинэр миҥэ, көлүнэр көлө оҥостон, доҕор-атас буолан баччааҥҥа диэри маннык майгыны илдьэ сылдьарбыт буолар. Бу этиллибити эмиэ чинчийиэххэ, билиэххэ, керүөххэ баара. Үс-түөрт тыһыынча сыл анараа өттүгэр билиҥҥи Челябинскай куорат соҕуруу өттүгэр дьон олорбут сирин (городище, поселение) хаһан булбуттара уонна ол сир Аркайм диэнинэн биллэр. Манна көстүбүт малы-салы, туттар сэби хомуйан булбуттарын чинчийиэххэ, көрүөххэ баара, баҕар биһиги төрүттэрбитигэр туох эрэ сыһыаннаах буолуон сөп этэ.
Биллэрин курдук, «монгол» диэн тыл туох ис хоһооннооҕун туохха сыһыаннааҕын чопчу ким да билбэт курдук. Билиҥҥи баар «монголлар» бэйэлэрин «халк» омукпут диэнинэн билинэллэр. Лэмб диэн историк суруйарынан Чингисхан бииһин ууһа якка – монгол диэн буоларын Лэмб бэйэтин кинигэтигэр суруйар (стр.21.Чингисхан. Властелин мира. ЗАО Центрполиграф, 2007 -301 с.). Якка –монгол диэн тыл быһаарыытын биһиги сахалар эрэ билэбит. Ол курдук, илиҥҥи Сибииргэ баар «палеоазиаттар» (тунгусы маньчжури) сахалары саха диэн тылы «якка» диэн ааттыыллар. 17 үйэҕэ нууччалар Сибиири баһылыылларыгар тоҥус биистэрэ сахалары якка диэн ааттыылларын ылынаннар сахалары якуты диэнинэн билиммиттэрэ. Ол аата саха диэн тыл «якка» диэҥҥэ уларыйбыт. Оттон монгол диэн тылы билиҥҥи халк омуктар (монголы) быһаарыытын ис хоһоонун билбэттэр. Биллэрин курдук, Чингисханы көрбүт дьон суруйалларынан, кини күөх харахтаах, кугас бытыктаах киһи эбит. Оттон сахалар кугас өҥү (кыһыллыҥы) моҕул өҥ диэн ааттыыллар. Холобура, кыһыллыҥы маҥан өҥнөөх сылгыны сахалар моҕул өҥ диэн ааттыыллар.
Маны тэҥэ саха омугун олоҕун сэһэнин сэгэтэн көрөргө биир тоҕоостоох түгэнинэн З.И.Иванова финн омуктар чинчийээччилэрин кытта билиҥҥи Туурсуйа5а 10-ча тыһ. сыллаахха олоро сылдьыбыт дьон сирдэриттэн биир бастакынан дьиэтитиллибит туур сүөһү уҥуоҕун үөрэтэн көрөн баран билигин Аан дойдуга баар ынах сүөһүттэн быһаччы удьуордуур саха ынаҕа буоларын билбиттэрэ, бигэргэппиттэрэ. Ол аата, бу туур сүөһүттэн быһаччы удьуордуур саха сүөһүтүн биһиги өбүгэлэрбит хантан, хаһан, ханна, хайдах 21 үйэҕэ диэри илдьэ кэлбиппитин билиэххэ, көрүөххэ, чинчийиэххэ баара.
Биһиги сабаҕалааһыммытынан саха омуга кырата 10-ча тыһыынча сыл саҕана Киин Аасыйанан Енисей хочолорунан тарҕанан олорбут биис уустарыттан удьуордуурбутун, төрүттээхпитин бу үөһэ этиллибит чахчыларга олоҕуран уонна бу чахчылары билиҥҥи үөрэх билии-көрүү билим (наука) сайдан турар кэмигэр ситиһиллиэн, бигэргэниэн сөп. Маннык Улуу соругу толорорго этиллибитин курдук, тыл үөрэхтээхтэрин (тюркологи), хаһыылары, көмүүлэри чинчийээччилэри (археологи) омук олоҕун сэһэнин үөрэтээччилэри (историки, этнографы) араас малы, сэби, оһуору, ойууну-бичиги чинчийээччилэри (искусствоведы) уонна ууһуур удьуор хааны чинчийээччилэри (генетики) сахалар олохторугар сыһыаннааҕы үөрэтиэххэ, чинчийиэххэ, хантан хааннаахпытын, кимтэн кииннээхпитин чопчулуохха, унньуктаах сайдыы айан суолун торумнуохха, омукпут уруккутун-хойуккутун билиигэ-көрүүгэ бары көхтөөх кыттыыны ылыаҕыҥ.
Бу этиллибит үлэлэри ыытыы бэйэбититтэн тутулуктааҕын өйдүөххэ.
2025 сыл, олунньу 20 күнэ,
Николаев Ф.Л.
Харыйалаах ыала.